Deepfake và bảo mật: vui vài giây, rủi ro dài lâu
Deepfake và bảo mật là vấn đề phát sinh khi công nghệ trí tuệ nhân tạo có thể tạo, chỉnh sửa hoặc giả mạo khuôn mặt, giọng nói và bằng chứng hình ảnh với độ chân thực cao, khiến người dùng dễ bị lừa đảo, bôi nhọ hoặc xâm phạm đời sống riêng tư nếu dữ liệu cá nhân như ảnh, video và thông tin nhận diện bị thu thập và khai thác ngoài mục đích ban đầu. Trào lưu AI tạo ảnh – từ ghép mặt cổ trang đến selfie “như thật” – đang biến kho ảnh cá nhân của chúng ta thành nguyên liệu số cho tin giả AI và video giả mạo tinh vi. Ứng dụng ghép mặt, đổi mặt tạo ra hình ảnh, video sinh động, bắt mắt, thu hút đông người dùng, nhưng cái giá phải trả là dữ liệu sinh trắc học khuôn mặt bị đẩy lên những hệ thống mà chúng ta không kiểm soát. Nếu tiếp tục xem đó là trò vui vô hại, chúng ta đang tự nới lỏng thành trì bảo vệ thông tin trực tuyến của chính mình.
Trào lưu AI tạo ảnh: kho dữ liệu vàng cho kẻ làm giả
Các trào lưu AI tạo ảnh – ghép mặt cổ trang, biến hình hiện đại, ảnh sexy, ảnh selfie phòng ngủ – hấp dẫn vì cho cảm giác sáng tạo và khác biệt. Việc sử dụng các công cụ AI để sáng tạo hình ảnh quả thật mang lại nhiều trải nghiệm thú vị. Nhưng mặt trái ít người để ý: để chơi, bạn phải cung cấp ảnh chân dung rõ nét, nhiều góc độ khuôn mặt, đôi khi là video, rồi cho ứng dụng truy cập thư viện ảnh, camera, danh bạ. Đó chính là kịch bản hoàn hảo cho lộ lọt dữ liệu cá nhân. Khi dữ liệu khuôn mặt bị thu thập, lưu trữ hoặc khai thác trái phép, các đối tượng xấu có thể dùng để tạo hình ảnh, video giả mạo, cuộc gọi video giả nhằm lừa đảo tài chính, bôi nhọ danh dự, uy tín hoặc đe dọa, tống tiền. Nguy hiểm hơn, ảnh bạn tự đăng còn vô tình để lộ họ tên, địa chỉ, nơi làm việc, biển số xe, giấy tờ… tạo thành bộ hồ sơ số chi tiết cho kẻ lừa đảo.
GPT Image 2 và khủng hoảng niềm tin vào hình ảnh
Nếu trào lưu ghép mặt cung cấp nguyên liệu, thì các model mới như GPT Image 2 biến nguyên liệu đó thành tin giả AI khó phân biệt. Công cụ này có thể tạo ảnh chụp màn hình, lịch sử chuyển khoản và ảnh người nổi tiếng chân thực đến mức không thể phân biệt, làm dấy lên làn sóng tin giả trên mạng xã hội. Chỉ cần một câu mô tả, GPT Image 2 tạo ra lịch sử chuyển khoản ngân hàng với đầy đủ chi tiết, số tài khoản, tên người nhận, ngày giờ giao dịch và định dạng chuẩn ứng dụng ngân hàng ngoài đời, cùng giao diện điện thoại, bài đăng mạng xã hội, thông báo ứng dụng được tái tạo hoàn hảo kể cả khi không có ảnh mẫu. Kết quả đã thấy ngay: bộ phận truyền thông của một hãng công nghệ lớn phải lên tiếng phủ nhận loạt ảnh giả như việc CEO Tim Cook “ký kết hợp tác” với họ. Khi ảnh chụp màn hình, tin nhắn, selfie đời thường trên các nền tảng được tạo ra bởi ChatGPT Image 2.0 với độ chân thực khiến người dùng hoang mang, niềm tin vào mọi hình ảnh trên Internet đứng trước khủng hoảng.
Lộ lọt dữ liệu cá nhân: không chỉ là chuyện khuôn mặt
Sai lầm phổ biến là nghĩ rằng chỉ khuôn mặt mới đáng lo trong câu chuyện deepfake và bảo mật. Thực tế, hình ảnh khuôn mặt có thể được dùng để nhận diện hoặc kết hợp với nhiều dữ liệu khác nhằm tạo hình ảnh, video giả mạo. Nhưng bên cạnh khuôn mặt, mỗi bức ảnh bạn đăng đều có thể chứa họ tên, ngày sinh, địa chỉ, số điện thoại, nơi làm việc, trường học, biển số xe, giấy tờ tùy thân, thông tin người thân. Khi được kết hợp với nguồn dữ liệu khác, đây là mỏ vàng cho các thủ đoạn lừa đảo, giả mạo hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của bạn. Trào lưu trên mạng có thể thay đổi rất nhanh, nhưng dữ liệu cá nhân một khi đã bị phát tán thì rất khó kiểm soát hoàn toàn. Mỗi người dùng mạng xã hội cần nâng cao ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhất là dữ liệu khuôn mặt, giọng nói, căn cước, tài khoản ngân hàng. Nếu vẫn xem việc cấp quyền camera, micro, thư viện ảnh cho ứng dụng lạ là chuyện bình thường, chúng ta đang chủ động mở cửa nhà cho kẻ xấu.
Cách bảo vệ thông tin trực tuyến trước kỷ nguyên tin giả AI
Ở thời điểm deepfake và tin giả AI đã được dùng thực tế để lừa đảo, chờ đợi một giải pháp kỹ thuật hoàn hảo là ảo tưởng. Việc cần làm là thay đổi thói quen sử dụng công cụ số. Trước hết, hạn chế tải ảnh chân dung, video và thông tin nhạy cảm lên ứng dụng, nền tảng không rõ nguồn gốc hoặc chưa được kiểm chứng. Trước khi cài đặt, hãy đọc kỹ điều khoản sử dụng, chính sách quyền riêng tư; chỉ tải ứng dụng từ kho chính thống, có nhà phát triển rõ ràng, đánh giá đáng tin cậy. Không tùy tiện cấp quyền truy cập camera, micro, danh bạ, thư viện ảnh hoặc vị trí nếu không thật sự cần; kiểm tra và cân nhắc kỹ mọi quyền ứng dụng yêu cầu, chỉ cấp ở mức tối thiểu. Tuyệt đối không đăng hình căn cước, hộ chiếu, giấy tờ ngân hàng nếu không bắt buộc. Khi phát hiện hình ảnh hoặc thông tin cá nhân bị dùng trái phép, hãy lưu giữ bằng chứng và kịp thời thông báo, trình báo cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn, xử lý. Chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân không chỉ là bảo vệ bản thân, mà còn là cắt nguồn dữ liệu cho kẻ tạo deepfake và tin giả hoạt động trên không gian mạng.
