‘Khai Văn’ là gì và vì sao quan trọng với Quốc Tử Giám 950 năm?
Chương trình nghệ thuật ‘Khai Văn’ là một trải nghiệm trình diễn nhập vai được tổ chức tại Vườn Giám, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, dùng ngôn ngữ nghệ thuật truyền thống kết hợp yếu tố đương đại để kể lại và nối dài hành trình 950 năm của Quốc Tử Giám, đồng thời đặt lại câu hỏi về ý nghĩa của đạo học cổ trong đời sống học tập, lập nghiệp và cống hiến của con người Việt Nam hôm nay.
Điểm then chốt của ‘Khai Văn Văn Miếu’ là không xem kỷ niệm Quốc Tử Giám 950 năm như một lễ nghi hoài cổ, mà như một hành động “mở lại” di sản đạo học cổ để đối thoại với xã hội hiện đại. Tối 12/9, giữa không gian Vườn Giám, tiếng trống “Khai Văn” vang lên, mở màn câu chuyện trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, được lập từ năm 1076 dưới triều Lý, kéo dài tới cột mốc 1076-2026. Trong Festival Thăng Long Hà Nội lần thứ II, đây không chỉ là một chương trình biểu diễn, mà là tuyên ngôn rằng tri thức và đạo học vẫn có thể hấp dẫn, sống động và mang tính gợi mở với khán giả đương đại.
Không gian di sản thành sân khấu: Khi ký ức và công nghệ gặp nhau
Tối 12/9, Vườn Giám trong lòng Văn Miếu – Quốc Tử Giám được biến thành một sân khấu mở, nơi ký ức lịch sử và đời sống hiện nay giao thoa. Hành trình gần một thiên niên kỷ của Quốc Tử Giám không được kể lại bằng lời thuyết minh khô khan, mà bằng sự kết hợp giữa các loại hình nghệ thuật truyền thống với ngôn ngữ biểu đạt đương đại. Đây là lựa chọn táo bạo: thay vì bảo tàng hóa di sản, ‘Khai Văn’ để di sản “di chuyển” – ánh sáng, âm thanh, công nghệ trình chiếu và chuyển động của diễn viên cùng nhau tái cấu trúc trải nghiệm.
Trong chính không gian từng là biểu tượng của tôn sư trọng đạo, những câu chuyện hiếu học, trọng hiền tài, lập thân, lập nghiệp được kể lại như những lát cắt sống động của quá khứ soi chiếu hiện tại. Việc đặt chương trình này vào khuôn khổ Festival Thăng Long Hà Nội lần thứ II cho thấy chủ trương rõ ràng: di sản không phải phông nền trang trí, mà là nhân vật chính. Đó là cách một địa chỉ gắn với Confucian education – giáo dục Nho học – được tái diễn giải bằng ngôn ngữ nghệ thuật mà khán giả trẻ có thể tiếp nhận, thậm chí đồng cảm.
Năm chữ Khai: Từ đạo học cổ đến bản đồ giá trị cho người trẻ
Cấu trúc tư tưởng của ‘Khai Văn’ xoay quanh năm giá trị: Khai Tâm, Khai Trí, Khai Chí, Khai Nghiệp, Khai Sáng. Đây không phải “khẩu hiệu lễ hội” mà là cách chương trình diễn dịch di sản đạo học cổ thành một bản đồ giá trị mới cho người trẻ. Khai Tâm là mở lòng nhân ái, nuôi dưỡng nhân cách; Khai Trí là không ngừng học hỏi, làm giàu tri thức; Khai Chí là xác lập hoài bão; Khai Nghiệp là dùng tri thức để tạo giá trị thiết thực; Khai Sáng là lan tỏa điều tốt đẹp, đóng góp cho cộng đồng.
Năm trục giá trị này tạo thành một dòng chảy liền mạch của đạo học: học để làm người, học để lập chí, học để hành động và học để phụng sự. Điểm đáng nói là chương trình không dừng ở ca ngợi quá khứ Nho học mà đặt thẳng câu hỏi cho hiện tại: trong thời đại tri thức và công nghệ biến đổi từng ngày, tri thức có đang khiến con người tốt hơn, hay chỉ giỏi hơn? Khi nhấn mạnh rằng thành công phải được chuyển hóa thành đóng góp cho cộng đồng và đất nước, ‘Khai Văn’ đã kéo tinh thần Quốc Tử Giám 950 năm ra khỏi bia đá, đưa vào lựa chọn rất cá nhân của mỗi người trẻ.
Từ niềm tự hào tới trách nhiệm: Di sản chỉ sống khi được tiếp nối
Một chương trình như ‘Khai Văn Văn Miếu’ có ý nghĩa lớn hơn một đêm diễn thành công. Khi Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức sự kiện này như hoạt động tiêu biểu của Festival Thăng Long Hà Nội lần thứ II hướng tới kỷ niệm Quốc Tử Giám 950 năm, thông điệp là rõ ràng: kỷ niệm không chỉ để tự hào về quá khứ, mà để nhận lấy trách nhiệm với tương lai. Sau 950 năm, Văn Miếu – Quốc Tử Giám vẫn là biểu tượng của hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài; những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.
Từ tiếng trống ‘Khai Văn’ vang lên giữa không gian di sản, mạch nguồn đạo học không kết thúc, mà được tiếp nối bằng những con người, trí tuệ và giá trị mới. Tri thức, vì thế, được đặt lại đúng vị thế: không phải công cụ để “vượt lên” người khác, mà là nền tảng để sống tử tế và cống hiến. Nếu di sản Quốc Tử Giám là “trường quốc học đầu tiên”, thì những chương trình như thế này là những lớp học mới, nơi bài học không nằm trên bảng, mà trong chính cách chúng ta nhìn lại, diễn giải và sống cùng di sản.
Một không gian di sản mở: Diễn ngôn mới cho Văn Miếu – Quốc Tử Giám
Điều đáng chú ý ở ‘Khai Văn’ là cách chương trình biến Văn Miếu – Quốc Tử Giám thành một không gian di sản mở. Thay vì giới hạn ở vai trò điểm tham quan, di tích được đặt vào trung tâm một diễn ngôn mới: di sản như nền tảng cho đổi mới sáng tạo trong nghệ thuật và giáo dục. Khi tiếng trống, ánh sáng, chuyển động và công nghệ kể lại câu chuyện Quốc Tử Giám 950 năm, khán giả không chỉ quan sát mà trở thành một phần của dòng chảy đạo học cổ.
Bối cảnh một cơ quan đặt trụ sở tại tầng 9, Tòa nhà Cục Tần số vô tuyến điện, số 115 Trần Duy Hưng, Cầu Giấy, Hà Nội, với hệ thống liên lạc hiện đại, nhắc chúng ta rằng di sản hôm nay không tách rời hạ tầng công nghệ và quản trị mới. Khi chương trình nhấn mạnh tri thức phải được chuyển thành những đóng góp cho xã hội, nó đồng thời khuyến khích một thái độ: trân trọng cội nguồn Nho học nhưng không đóng khung trong quá khứ. Kết luận công bằng nhất dành cho ‘Khai Văn Văn Miếu’ là: đây không chỉ là một màn tái hiện, mà là lời mời gọi mỗi người tự viết tiếp chương “khai văn” của chính mình trên nền di sản chung.
