AI trợ năng: chìa khóa phá vỡ khoảng cách số
Công nghệ hỗ trợ khuyết tật dựa trên AI là tập hợp các tính năng đọc màn hình, AI đọc văn bản giọng nói và nhận diện hình ảnh AI, giúp người khiếm thị và người hạn chế vận động tiếp cận thông tin số, dịch vụ số cho người khiếm thị và các hoạt động trực tuyến một cách độc lập, ngay trên điện thoại thông minh và máy tính cá nhân. Trong tiến trình chuyển đổi số, nếu không có lớp công nghệ này, thế giới số sẽ vẫn đóng cửa với hàng triệu người khuyết tật và khoảng cách số sẽ ngày càng rộng hơn. Điểm phải nhấn mạnh là: đây không còn là tiện ích bên lề, mà là điều kiện để bảo đảm cơ hội tham gia bình đẳng của người khuyết tật trong xã hội số. Văn bản hợp nhất số 24/VBHN-VPQH ngày 26/2/2026 đã coi khả năng sử dụng công nghệ thông tin như một quyền tiếp cận cốt lõi của người khuyết tật, đặt ra nghĩa vụ cho Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức số phải thiết kế dịch vụ phù hợp, dễ tiếp cận.
AI đọc văn bản giọng nói: từ trang web Nhà nước đến cuộc sống hàng ngày
Tính năng đọc màn hình và chuyển văn bản thành giọng nói không chỉ là “máy đọc sách” thời số hóa, mà là cánh cửa để người khiếm thị trực tiếp đối thoại với Nhà nước và xã hội. Nhiều thiết bị và nền tảng số đã tích hợp công cụ này, cho phép người dùng khiếm thị đọc tin tức, tin nhắn, tài liệu điện tử, tra cứu thông tin và sử dụng dịch vụ trực tuyến mà trước đây phải phụ thuộc vào người thân hoặc cán bộ hỗ trợ. Quan trọng hơn, khi nội dung trên các cổng dịch vụ công được thiết kế tương thích với trình đọc màn hình, người khiếm thị có thể chủ động tìm hiểu thủ tục hành chính, chính sách an sinh xã hội, bảo hiểm, y tế và các quyền lợi liên quan. Đây là sự thay đổi về quyền lực: họ không còn bị giới hạn bởi văn bản giấy hay cửa công, mà tự mình kiểm tra thông tin, so sánh chính sách, và đưa ra quyết định. Nếu các cơ quan vẫn đăng văn bản dưới dạng hình ảnh, bố cục phức tạp, họ đang vô tình tước đi quyền tiếp cận thông tin số của người yếu thế.
Nhận diện hình ảnh AI: đôi mắt số cho người khiếm thị
Nhận diện hình ảnh AI đang biến những nội dung trực quan vốn “câm lặng” với người khiếm thị thành dòng mô tả có thể nghe được. Khi nền tảng số biết đọc nội dung trong hình ảnh và kết hợp với trình đọc màn hình, người dùng khiếm thị có thể tiếp cận tài liệu, tin tức, biểu đồ, giao diện dịch vụ công nhiều tầng lớp một cách thuận tiện hơn. Điều này đặc biệt quan trọng với các dịch vụ số cho người khiếm thị như tra cứu hồ sơ bảo hiểm, theo dõi lịch khám y tế, hay xem thông báo chi trả trợ cấp – nơi thông tin thường được trình bày bằng biểu mẫu, bảng, biểu tượng. Trên thực tế, không phải mọi website đều thân thiện với công nghệ này: văn bản dưới dạng ảnh, nút bấm không gắn nhãn, cấu trúc trang rối rắm khiến AI khó mô tả chính xác. Vì vậy, trách nhiệm không nằm ở công nghệ mà ở đội ngũ thiết kế sản phẩm số. Nếu chúng ta coi nhận diện hình ảnh AI chỉ là tính năng thêm thắt, chúng ta bỏ qua cơ hội biến điện thoại của người khiếm thị thành “đôi mắt số” giúp họ tự đọc hợp đồng, hóa đơn, hay thông báo quan trọng.
Tiếp cận thông tin số: từ quyền luật định đến chuyển đổi số bao trùm
Luật Người khuyết tật trong Văn bản hợp nhất số 24/VBHN-VPQH ngày 26/2/2026 khẳng định người khuyết tật phải được bảo đảm khả năng tiếp cận công nghệ thông tin và các dịch vụ phù hợp để hòa nhập cộng đồng. Ưu tiên này không phải khẩu hiệu, mà là định hướng bắt buộc trong mọi chương trình chuyển đổi số: thu hẹp khoảng cách số không chỉ là hỗ trợ thiết bị, kết nối Internet, mà phải bảo đảm công nghệ dễ tiếp cận, phù hợp, đáp ứng nhu cầu thực tế của người dùng khuyết tật. Điện thoại thông minh, máy tính và các phần mềm trợ năng đang giúp người khuyết tật tiếp nhận thông tin, giao tiếp, học tập và làm nhiều việc mà trước đây cần hỗ trợ trực tiếp của người khác. Người hạn chế vận động có thể dùng điều khiển bằng giọng nói để thao tác thiết bị, tăng tính chủ động trong học tập, làm việc và đời sống. Nhưng nếu chúng ta dừng lại ở việc trang bị thiết bị, bỏ qua đào tạo kỹ năng số, cảnh báo lừa đảo trực tuyến, hướng dẫn sử dụng tính năng trợ năng, thì quyền tiếp cận thông tin số vẫn sẽ chỉ nằm trên giấy.
Kết luận: Đã đến lúc coi trợ năng là tiêu chuẩn, không phải tùy chọn
AI đọc văn bản giọng nói, nhận diện hình ảnh AI và các công cụ công nghệ hỗ trợ khuyết tật đang chứng minh một điều rõ ràng: khi công nghệ được thiết kế có tính tiếp cận, người khuyết tật không chỉ “theo kịp” mà còn có thể chủ động tham gia đời sống số, từ học tập, làm việc đến sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Phát triển công nghệ hỗ trợ và bảo đảm khả năng tiếp cận thông tin số cho người khiếm thị là giải pháp thiết thực để thu hẹp khoảng cách số, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, tạo điều kiện tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội trong tiến trình chuyển đổi số. Đã đến lúc các cơ quan, doanh nghiệp công nghệ coi trợ năng là tiêu chuẩn thiết kế bắt buộc, chứ không phải tính năng phụ. Cần có sự tham gia trực tiếp của người khuyết tật trong quá trình xây dựng, thử nghiệm, hoàn thiện nền tảng số, cùng với các chương trình đào tạo kỹ năng dùng điện thoại thông minh, Internet và dịch vụ công trực tuyến. Khi đó, câu chuyện tiếp cận thông tin số sẽ không còn xoay quanh “giúp đỡ”, mà là công nhận và bảo vệ quyền bình đẳng trong thế giới số.
