Từ tiếp cận công nghệ đến quyền làm chủ
AI hòa nhập là việc thiết kế và đưa trí tuệ nhân tạo vào sử dụng sao cho người khuyết tật có thể tiếp cận, làm chủ công cụ và tham gia bình đẳng vào học tập, lao động, đời sống. Ngày 18/10 tại Ninh Bình, Hội Người mù tỉnh phối hợp với Đoàn Thanh niên Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia, Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập và Đại học Đại Nam tổ chức Diễn đàn Đổi mới sáng tạo vì mọi người 2026. Sự kiện diễn ra nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, với phiên tọa đàm về phụ nữ khiếm thị trong kỷ nguyên AI. Đây là mùa đầu tiên của chuỗi diễn đàn thường niên, hướng tới đưa tiến bộ công nghệ đến gần hơn với người khuyết tật, đặc biệt là phụ nữ khiếm thị.
Trọng tâm không nên dừng ở chuyện có ứng dụng hay thiết bị. Công nghệ chỉ mở cánh cửa khi người dùng có thể sử dụng nó thành thạo để học, làm việc và tự chủ trong sinh hoạt. Chuyển văn bản thành giọng nói, nhận diện hình ảnh và trợ lý tra cứu nội dung số là những dạng AI hỗ trợ người khiếm thị có thể giúp tiếp cận tài liệu, thông tin và tri thức. Vì thế, công nghệ hỗ trợ học tập cần được đánh giá bằng việc nó có thực sự giúp người học hoàn thành bài tập, theo kịp lớp học và chuyển kiến thức thành năng lực nghề nghiệp hay không.
Công nghệ mở cửa, nhưng việc làm cần thêm chiếc cầu
Ngày 28/10 tại Đại học Duy Tân, Diễn đàn Đổi mới sáng tạo và Hội nhập 2026 bàn giải pháp mở rộng kỹ năng số và cơ hội việc làm bền vững cho thanh niên khuyết tật trong thời đại AI. Với chủ đề chuyển đổi số đến AI hòa nhập, diễn đàn đặt đúng câu hỏi: làm sao chuyển năng lực công nghệ thành công việc thực tế, thay vì dừng ở những câu chuyện truyền cảm hứng. Chị Nguyễn Thị Vân, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Nghị Lực Sống, chia sẻ rằng máy tính và Internet giúp chị học tập, làm việc, tự xây dựng doanh nghiệp và phục vụ khách hàng ở nước ngoài. Công nghệ không xóa khuyết tật, nhưng có thể tháo gỡ rào cản sinh kế.
Lời cảnh báo của chị Vân cũng chỉ ra điểm yếu trong nhiều cuộc bàn luận về việc làm người khuyết tật: năng lực cá nhân không đủ nếu thiếu kỹ năng phù hợp, công cụ tiếp cận và cơ hội tuyển dụng. Đào tạo kỹ năng số vì vậy cần nối trực tiếp với nhu cầu doanh nghiệp, còn quy trình tuyển dụng và môi trường làm việc phải mở cửa cho ứng viên khuyết tật. Tại diễn đàn, đại diện Đại học Duy Tân nhấn mạnh vai trò của trường đại học trong mở rộng đào tạo và phổ cập kỹ năng số, AI. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, nhưng hiệu quả cần được đo bằng cơ hội học nghề, thực tập và việc làm thực sự.
Rào cản nằm cả ở thiết kế lẫn triển khai
Các giải pháp công nghệ cần bắt đầu từ những việc người dùng muốn làm, chứ không phải từ điều nhà phát triển cho rằng họ cần. Tại diễn đàn ở Ninh Bình, cán bộ hòa nhập người khuyết tật của UNDP Việt Nam cùng đại diện tổ chức xã hội và chuyên gia công nghệ phân tích những trở ngại trong sinh hoạt, học tập, đồng thời gợi mở cách ứng dụng phù hợp với nhu cầu thực tế. Với người khiếm thị, một công cụ đọc nội dung sẽ kém hữu ích nếu không tương thích với tài liệu hoặc nền tảng học tập đang dùng. Với người khuyết tật vận động, thiết bị có thể không giải quyết được rào cản nếu giao diện khó thao tác. Khả năng tiếp cận, hướng dẫn sử dụng và hỗ trợ liên tục phải đi cùng sản phẩm.
Thách thức còn nằm ở khâu chuyển tiếp: từ được đào tạo sang được tuyển dụng, từ thử nghiệm công nghệ sang dùng thường xuyên. Câu chuyện của Shin Ki-hun, cựu thí sinh GITC năm 2011 và hiện là nghiên cứu sinh tiến sĩ AI tại Đại học Quốc gia Pusan, cho thấy con đường học tập và nghề nghiệp trong lĩnh vực số có thể rộng mở. Nhưng một trường hợp thành công không thay thế được hệ thống hỗ trợ. Muốn công nghệ tạo tác động rộng, cần phối hợp giữa trường học, doanh nghiệp và tổ chức xã hội, đồng thời bảo đảm người khuyết tật có thiết bị tiếp cận và cơ hội tham gia ngay từ khâu tuyển dụng.
Đánh giá thành công bằng cơ hội thực tế
Hai diễn đàn trong tháng 10 cùng gợi ra một tiêu chuẩn rõ ràng: đổi mới không thể chỉ được tính bằng số công cụ AI được giới thiệu. Cần xem người khuyết tật có thể dùng công nghệ để học độc lập hơn, tích lũy kỹ năng và tiếp cận công việc hay không. Diễn đàn ở Ninh Bình là khởi đầu của chuỗi thường niên; Hội Người mù tỉnh kỳ vọng hoạt động này tạo ra hợp tác thiết thực, lâu dài. Đoàn Thanh niên Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia cũng xem đây là bước tiếp nối hành trình 5 năm đồng hành với các nhóm yếu thế, hướng tới chuyển thành tựu AI thành giải pháp phục vụ học tập, lao động và chất lượng sống.
Công nghệ số có thể mở rộng lựa chọn, nhưng bình đẳng chỉ thành hình khi kỹ năng, công cụ tiếp cận và cơ hội tuyển dụng cùng hiện diện. Vì vậy, AI hỗ trợ người khiếm thị và các giải pháp số cho thanh niên khuyết tật cần được thiết kế theo nhu cầu, phổ biến qua đào tạo thực hành và gắn với cam kết của nhà tuyển dụng. Kết luận quan trọng không phải AI sẽ thay đổi mọi thứ, mà là xã hội phải chủ động biến năng lực công nghệ thành quyền học tập và việc làm. Đó mới là thước đo thuyết phục cho một tương lai số bao trùm.
