Từ lý tưởng khoa học tự nhiên tích hợp đến bức tranh chắp vá sau 5 năm
Khoa học tự nhiên tích hợp ở bậc trung học cơ sở là cách tổ chức môn học gộp Vật lý, Hóa học, Sinh học và một số nội dung khoa học Trái đất thành một cấu trúc chung, nhằm giúp học sinh nhìn thế giới tự nhiên như một chỉnh thể thống nhất, thay vì ba bộ môn rời rạc, đồng thời giảm tải số môn, tăng khả năng vận dụng kiến thức liên ngành trong đời sống và học tập sau này. Sau 5 năm thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, thực tế cho thấy khoảng cách rõ rệt giữa ý tưởng đẹp của chương trình GDPT và cách triển khai trong từng nhà trường. Theo chương trình dạy học THCS mới, từ năm 2021 học sinh không còn học riêng Sinh học, Vật lý, Hóa học mà học chung môn Khoa học tự nhiên tích hợp. Thế nhưng thay vì tạo ra một cách hiểu xuyên suốt về tự nhiên, chúng ta lại chứng kiến một mô hình mỗi trường một kiểu tổ chức, mỗi tổ chuyên môn một cách "chắp vá" nội dung và kiểm tra.
Mỗi trường một thời khóa biểu, một cách ra đề: Chuẩn chung ở đâu?
Điểm dễ nhận thấy nhất sau 5 năm là sự thiếu thống nhất trong cách tổ chức dạy và kiểm tra môn Khoa học tự nhiên tích hợp ở các trường THCS. Có nơi, một giáo viên phụ trách toàn bộ các mạch kiến thức cho khối 6, 7 vì nội dung chưa quá sâu, tận dụng được những người tốt nghiệp ngành Khoa học tự nhiên tích hợp mới. Có nơi, khối 8, 9 lại được tách cho giáo viên Vật lý, Hóa học, Sinh học đứng lớp từng phần vì kiến thức chuyên sâu khiến một giáo viên khó đảm nhiệm cả ba phân môn. Cách ra đề cũng phân mảnh: giáo viên Vật lý đảm nhiệm khoảng 40% số câu hỏi, Hóa và Sinh mỗi phân môn khoảng 30%, rồi ghép lại thành đề chung. Điều này dẫn tới đề kiểm tra thiếu mạch lạc, trùng dạng bài, chênh lệch mức độ nhận thức giữa các phần – bản chất vẫn là cộng cơ học các môn vốn độc lập, trong khi chương trình GDPT đặt mục tiêu tích hợp kiến thức với tư duy liên ngành.
Đào tạo giáo viên khoa học: Bồi dưỡng ngắn hạn không thay thế được nền tảng chuyên môn
Gốc rễ của sự lúng túng nằm ở đào tạo giáo viên khoa học: đa số giáo viên THCS hiện nay được đào tạo đơn môn – hoặc Vật lý, hoặc Hóa học, hoặc Sinh học – chứ không theo hướng liên ngành. Bộ đã triển khai kế hoạch bồi dưỡng 20–36 tín chỉ, mỗi tín chỉ 45 tiết để chuyển đổi sang dạy tích hợp tùy bằng cấp giáo viên. Nhưng vài chục tín chỉ ngắn hạn khó bù cho cả quá trình đào tạo sư phạm chuyên sâu kéo dài nhiều năm. Câu chuyện cô giáo Vật lý 15 năm kinh nghiệm phải hẹn trả lời học sinh khi được hỏi xếp một loài vật vào nhóm thú hay bò sát chỉ vì đó không phải chuyên môn của mình cho thấy khoảng trống kiến thức liên ngành đang hiện hữu ngay trên lớp học. Những giáo viên Sinh học phải đứng dạy toàn bộ Khoa học tự nhiên lớp 6, 7, 8 sau vài tháng tập huấn, cảm giác "không đủ tự tin dạy chéo phân môn" là hệ quả tất yếu.
Khi thầy cô thiếu tự tin, học trò mất nền tảng: Tác động thực tế lên học sinh
Trong lớp học, sự thiếu chắc chắn của giáo viên nhanh chóng chuyển thành thiệt thòi của học sinh. Khi phần nội dung không thuộc chuyên môn, nhiều giáo viên chỉ dám bám sát sách giáo khoa, dừng ở mức độ nhận biết, ngại mở rộng ví dụ bên ngoài vì sợ sai. Những câu hỏi vượt ra khỏi khung sách – từ phân loại sinh vật đến lý giải bản chất các hiện tượng – thường bị hẹn "để cô tìm hiểu thêm", làm mất đi sự hứng thú tự nhiên với khoa học ở lứa tuổi tò mò nhất. Bên cạnh đó, thời khóa biểu thay đổi liên tục theo từng mạch kiến thức Vật lý, Hóa học, Sinh học khiến mạch học tập bị cắt khúc: có tuần giáo viên dạy tới 27 tiết vì các khối đồng loạt học Vật lý, có tuần chỉ còn 14 tiết khi chuyển sang Hóa, Sinh. Trong bối cảnh đó, yêu cầu bảo đảm nền tảng kiến thức đủ vững cho học sinh tiếp tục học chuyên sâu ở bậc trên trở nên khó đạt nếu môn khoa học tự nhiên tích hợp vẫn bị tổ chức như một "món trộn" thiếu thiết kế sư phạm.
Giữ tích hợp hay quay lại môn riêng? Câu hỏi không thể né và bài học về mức độ tích hợp
Sau 5 năm "loay hoay", tranh luận giữa tiếp tục tích hợp hay tách lại thành các môn riêng đang nóng trên các diễn đàn giáo viên phổ thông. Nhiều ý kiến cho rằng cách làm hiện nay giống phép cộng cơ học, "cưỡi ngựa xem hoa", tích hợp chủ yếu trên giấy trong khi sách giáo khoa vẫn xây dựng theo từng môn độc lập, tỷ lệ tích hợp thực sự rất ít. Một số kinh nghiệm lịch sử gợi mở rằng tích hợp không có nghĩa là gộp tất cả vào một môn duy nhất; trước đây, Vật lý–Hóa học, Lịch sử–Địa lý được tổ chức thành các môn đôi, dựa trên mối liên hệ nội dung gần gũi, vừa bảo đảm chuyên môn vừa thuận lợi cho đào tạo giáo viên. Nếu tiếp tục giữ môn khoa học tự nhiên tích hợp ở bậc THCS, việc rà soát lại chương trình, điều chỉnh mức độ và cách thức tích hợp, cùng với thiết kế lại lộ trình đào tạo giáo viên theo hướng đa chuyên ngành bài bản, là điều không thể trì hoãn. Ngược lại, nếu quay về cấu trúc môn riêng, đó cũng phải là quyết định minh bạch, dựa trên đánh giá nghiêm túc chứ không chỉ là phản ứng trước khó khăn nhất thời.
