Khoa học tự nhiên tích hợp là gì và vì sao sau 5 năm vẫn chông chênh?
Dạy khoa học tích hợp trong môn Khoa học tự nhiên ở THCS là cách tổ chức nội dung Vật lý, Hóa học, Sinh học thành một môn học thống nhất, nhấn mạnh mối liên hệ giữa các lĩnh vực thay vì tách rời, nhằm giúp học sinh vận dụng kiến thức liên môn để hiểu các hiện tượng tự nhiên và giải quyết vấn đề trong đời sống.
Sau 5 năm thực hiện chương trình GDPT mới, việc dạy môn Khoa học tự nhiên theo định hướng tích hợp ở THCS vẫn vướng hàng loạt nút thắt. Từ năm 2021, học sinh không còn học riêng Vật lý, Hóa học, Sinh học mà gộp thành môn Khoa học tự nhiên, được xem là bước tiến theo xu thế liên môn. Trên giấy tờ, mục tiêu rất rõ: kiến thức phải được gắn kết, đánh giá tích hợp học sinh phải phản ánh năng lực vận dụng chứ không chỉ kiểm tra ghi nhớ. Thế nhưng, trong lớp học, hình hài của môn tích hợp hiện nay giống một phép cộng cơ học các mảng kiến thức rời rạc hơn là một chỉnh thể có logic.
Cốt lõi của sự chông chênh này nằm ở chỗ: triết lý tích hợp đi bằng một con đường, còn hệ thống đào tạo và tổ chức nhà trường – đặc biệt là giáo viên khoa học tự nhiên – vẫn đứng ở con đường khác. Khi người trực tiếp dạy không được chuẩn bị đúng, mọi ý tưởng tích hợp khó tránh khỏi bị biến dạng.
Mỗi trường một kiểu dạy, một kiểu kiểm tra: tích hợp trên giấy, phân mảnh trong lớp
Điểm lộ rõ nhất của sự thiếu khung thống nhất là chuyện tổ chức dạy học. Có nơi mạnh dạn giao một giáo viên phụ trách toàn bộ môn Khoa học tự nhiên ở khối 6, 7, vì nội dung chưa quá sâu và có sẵn đội ngũ được đào tạo ngành Khoa học tự nhiên. Nhưng ở khối 8, 9, khi kiến thức chuyên sâu hơn, trường lại phải tách ra cho ba giáo viên Vật lý, Hóa học, Sinh học cùng tham gia, mỗi người ôm một mạch kiến thức.
Những trường không tăng số lớp, không tuyển được giáo viên mới tốt nghiệp ngành Khoa học tự nhiên lại buộc phải xoay xở với đội ngũ đơn môn.Vậy là dạy khoa học tích hợp trở thành bài toán tổ chức nội bộ: nơi tích hợp theo lớp, nơi tích hợp theo chương, nơi thì gần như vẫn dạy ba môn song song nhưng gộp tên gọi thành một môn. Nền tảng chung cho cách dạy, cách phân phối chương trình gần như không có, hoặc quá mờ nhạt.
Sự chắp vá này phản ánh một sự thật: sau 5 năm triển khai, hệ thống vẫn chưa sở hữu một khung hướng dẫn tích hợp đủ rõ để mọi trường có thể bám vào. Khi mỗi nơi phải tự "sáng tạo" mô hình riêng, người chịu hậu quả trực tiếp là học sinh – những người tưởng rằng đang học một môn tích hợp, nhưng thực tế lại nhận kiến thức rời rạc theo địa chỉ quản lý.
Giáo viên đơn môn gánh môn tích hợp: tự ti của thầy, thiệt thòi cho trò
Chương trình GDPT mới kỳ vọng đội ngũ giáo viên khoa học tự nhiên mới, được đào tạo tích hợp. Nhưng ở hiện trường, đa số vẫn là giáo viên đơn môn Vật lý, Hóa học, Sinh học, vốn được đào tạo chuyên sâu từng ngành. Các khóa bồi dưỡng 20–36 tín chỉ, mỗi tín chỉ 45 tiết, chỉ có vai trò "bổ túc" trên nền bằng cấp cũ. Đòi hỏi họ chuyển sang dạy trọn vẹn môn tích hợp trong vài tháng tập huấn là kỳ vọng xa thực tế.
Một giáo viên Vật lý ở Ninh Bình, sau nhiều năm dạy đơn môn, được giao dạy toàn bộ Khoa học tự nhiên lớp 6, đã bối rối trước câu hỏi phân loại một loài vật thuộc thú hay bò sát và phải hẹn trả lời sau. Cô thừa nhận: “Phần không phải chuyên môn của mình, tôi chỉ có thể dạy cơ bản theo sách… Cô không tự tin nên trò cũng thiệt thòi”. Ở TP.HCM, giáo viên Sinh học được phân công dạy cả ba mạch kiến thức lớp 6, 7, 8 cũng chỉ dám lấy ví dụ trong sách, ngại mở rộng vì sợ sai.
Không ngạc nhiên khi nhiều chuyên gia đánh giá môn tích hợp hiện nay chỉ là "cưỡi ngựa xem hoa", bởi nội dung sách vẫn là phép cộng cơ học các môn độc lập, trong khi năng lực dạy tích hợp của đa số giáo viên chưa được đào tạo bài bản. Trong bối cảnh đó, dạy khoa học tích hợp dễ biến thành bài đọc chay, thiếu chiều sâu, không khơi được tư duy liên ngành mà chương trình GDPT mới đề ra.
Đánh giá tích hợp học sinh: đề kiểm tra ghép mảnh, thời khóa biểu đảo lộn
Nếu cách dạy còn phân mảnh, thì đánh giá tích hợp học sinh lại càng bộc lộ nhiều bất cập. Ở những trường phân công ba giáo viên cùng dạy một môn, mỗi người tự soạn phần đề kiểm tra của mình, rồi ghép lại thành đề chung. Tỷ lệ nội dung thường được ấn định kiểu Vật lý 40%, Hóa học, Sinh học mỗi môn 30%. Hậu quả là đề có thể trùng dạng bài, mức độ nhận thức giữa các phần không đồng đều, học sinh phải làm một bài kiểm tra ghép mảnh hơn là giải quyết một vấn đề liên ngành.
Ngay cả những nơi giao một giáo viên phụ trách cả môn, việc xây dựng đề theo đúng đặc trưng tích hợp cũng không dễ, khi bản thân giáo viên chưa vững các phân môn và nội dung sách giáo khoa vẫn khá rời rạc. Nhiều bài kiểm tra vì thế chỉ đo được khả năng nhớ kiến thức từng mảng, chứ chưa đánh giá đúng năng lực liên hệ, vận dụng – thứ mà chương trình GDPT mới đặt làm trung tâm.
Tổ chức dạy học cũng thêm xáo trộn. Có giáo viên tuần dạy tới 27 tiết khi các khối đồng loạt học Vật lý, nhưng tuần khác chỉ còn 14 tiết khi chuyển sang Hóa học, Sinh học. Thời khóa biểu thay đổi liên tục, có bài lẽ ra học sau lại được học trước. Với học sinh, điều này không chỉ gây rối nhịp học mà còn làm môn Khoa học tự nhiên trở nên thiếu mạch lạc, khó xây dựng hệ thống kiến thức vững, đặc biệt khi các em phải chuyển tiếp lên THPT để học chuyên sâu từng môn.
Không thể tích hợp nếu chỉ đổi tên môn học
Sau 5 năm, một thực tế khó né tránh: chúng ta đã tích hợp tên môn học nhanh hơn rất nhiều so với tích hợp nội dung và năng lực đội ngũ. Nhiều nhà quản lý thẳng thắn nhìn nhận: bản chất sách giáo khoa vẫn là cộng cơ học các môn, tỷ lệ tích hợp thực sự không đáng kể, trong khi giáo viên chưa được đào tạo bài bản và bồi dưỡng chưa đủ độ sâu để dạy liên môn.
Cách làm hiện nay khiến môn Khoa học tự nhiên tích hợp bị kẹt giữa hai thế giới. Ở cấp THCS, học sinh học một môn chung nhưng được dạy theo kiểu chia sẻ phân môn, thi học sinh giỏi lại phải ôn riêng Vật lý, Hóa học, Sinh học. Lên THPT, các em quay lại mô hình môn học độc lập. Nếu nền tảng ở THCS không vững và thiếu liên kết, việc học chuyên sâu sau này khó tránh khỏi chênh vênh.
Nếu coi dạy khoa học tích hợp là hướng đi lâu dài, hệ thống không thể tiếp tục "chắp vá" bằng vài đợt tập huấn chóng vánh hay để mỗi trường tự xoay sở mô hình riêng. Cần một khung tích hợp rõ ràng từ chương trình, sách, đào tạo giáo viên đến đánh giá; nếu không, môn Khoa học tự nhiên sẽ tiếp tục bị coi là phép cộng vội vàng, nơi người thầy thiếu tự tin còn người học chịu đủ loại thiệt thòi.
