Khoa học tự nhiên tích hợp: ý tưởng tiến bộ, triển khai chắp vá
Khoa học tự nhiên tích hợp ở cấp THCS là cách tổ chức dạy học gộp Vật lý, Hóa học và Sinh học thành một môn duy nhất, nhằm giúp học sinh hiểu các hiện tượng tự nhiên một cách toàn diện, giảm trùng lặp kiến thức, đồng thời hình thành năng lực liên môn thay vì ghi nhớ rời rạc từng phân môn như trong mô hình chương trình giáo dục cũ. Theo chương trình giáo dục mới, từ năm 2021 học sinh THCS không còn học các môn Sinh học, Vật lý, Hóa học riêng lẻ mà chuyển sang học một môn Khoa học tự nhiên tích hợp. Sau 5 năm thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc tổ chức dạy học môn này vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ. Điều đáng nói là thay vì hình thành một chuẩn chung, mỗi trường lại xoay sở theo một cách, tạo ra bức tranh cực kỳ phân mảnh trong dạy học THCS. Về mặt chủ trương, tích hợp là bước tiến; về mặt thực tế, triển khai nửa vời khiến học sinh chịu rủi ro lớn về chất lượng học tập.
Mỗi trường một cách dạy, một cách kiểm tra: chuẩn ở đâu?
Sau 5 năm, điều dễ thấy nhất là không hề tồn tại một mô hình dạy Khoa học tự nhiên tích hợp thống nhất cho các trường THCS. Có nơi như một trường ở Đà Nẵng, khối 6–7 giao cho giáo viên được đào tạo ngành Khoa học tự nhiên đảm nhiệm toàn bộ môn học, còn khối 8–9 lại tách cho ba thầy cô Vật lý, Hóa học, Sinh học đứng lớp từng phần nội dung vì kiến thức chuyên sâu dần lên khiến một giáo viên khó ôm cả ba mạch kiến thức. Ở nhiều trường khác, toàn bộ môn lại do một giáo viên đơn môn đảm nhiệm từ lớp 6 đến 8, dù bằng cấp chỉ chuyên một ngành. Ngay trong cùng một địa phương, có trường bố trí một giáo viên dạy tích hợp, trường khác chia theo từng phân môn. Thời khóa biểu liên tục “nhảy múa”, tuần dạy 27 tiết, tuần chỉ 14 tiết vì các khối đồng loạt chuyển mạch kiến thức. Bài kiểm tra thì ghép từ nhiều phần đề của từng giáo viên, dễ trùng dạng bài, chênh lệch mức độ nhận biết giữa các câu hỏi. Khi quy trình tổ chức dạy và đánh giá phụ thuộc vào sự linh hoạt mang tính chữa cháy của từng trường, khái niệm “chuẩn chương trình giáo dục mới” gần như chỉ nằm trên giấy.
Đào tạo giáo viên: bồi dưỡng ngắn hạn không thể thay thế 4 năm đại học
Căn nguyên lớn nhất của sự loay hoay là đào tạo giáo viên. Phần lớn giáo viên Khoa học tự nhiên hiện nay xuất thân từ các ngành đơn môn: Vật lý, Hóa học hoặc Sinh học. Họ được yêu cầu chuyển sang dạy tích hợp chỉ sau vài khóa tập huấn với 20–36 tín chỉ, mỗi tín chỉ 45 tiết, tùy bằng cấp chuyên môn. Để dạy một môn chuyên, giáo viên thường học 4 năm đại học; còn để dạy tích hợp, nhiều người chỉ được tập huấn ngắn hạn, chủ yếu online, nên kiến thức không đủ sâu để đi vào những nội dung nâng cao. Không ngạc nhiên khi giáo viên thừa nhận: “Phần không phải chuyên môn của mình, tôi chỉ có thể dạy cơ bản theo sách… cô không tự tin nên trò cũng thiệt thòi”. Hiệu trưởng một trường ở Hà Nội cũng cho rằng việc chỉ tham gia các khóa bồi dưỡng để chuyển sang dạy tích hợp khó có thể thay thế quá trình đào tạo chuyên môn bài bản ngay từ đại học. Tâm lý “sợ dạy trái ngành” len vào từng tiết học, khiến nhiều thầy cô né tình huống, không dám mở rộng ví dụ ngoài sách giáo khoa. Khi người dạy không chắc, học sinh chỉ nhận được kiến thức tối thiểu, thiếu chiều sâu và thiếu cầu nối giữa các phân môn.
Tích hợp trên giấy, cộng cơ học trong lớp: học sinh lạc giữa các môn
Một nghịch lý khác là tên gọi “Khoa học tự nhiên tích hợp” nhưng phần lớn lớp học vẫn vận hành như ba môn độc lập được ghép chung trong một thời khóa biểu. Khi ra đề, nhiều trường chia tỷ lệ nội dung, ví dụ Vật lý 40%, Hóa học và Sinh học mỗi môn 30%, mỗi giáo viên phụ trách phần mình rồi ghép lại. Bài kiểm tra vì vậy hiếm khi khai thác được các tình huống cần tư duy liên môn, chủ yếu kiểm tra kiến thức từng phân môn rời rạc. Một trưởng phòng giáo dục thẳng thắn nhận xét: “Thực chất là các giáo viên đâu có dạy tích hợp, mà họ đang dạy nội dung chuyên ngành của mình trong bộ sách được gọi là tích hợp”. Sách giáo khoa cũng bị đánh giá là “phép cộng cơ học các môn độc lập”, tỷ lệ tích hợp không đáng kể. Học sinh vì thế bối rối: khi câu hỏi yêu cầu vận dụng đồng thời kiến thức Vật lý, Hóa học, Sinh học, các em không biết đặt trọng tâm ở đâu, trong khi quá trình học lại không được dẫn dắt để nhận ra mối liên hệ. Những bất cập này làm học sinh không hứng thú với môn học, tâm lý e ngại của giáo viên dẫn đến chất lượng bộ môn giảm sút rõ rệt. Môn vốn được kỳ vọng là cầu nối lên bậc THPT với các môn riêng lại trở thành “vùng xám” kiến thức, không sâu, không liền mạch.
Nếu không chuẩn hóa nhanh, tích hợp sẽ chỉ là khẩu hiệu
Sau 5 năm dạy học THCS với Khoa học tự nhiên tích hợp, điều đáng lo nhất không phải là trường này chọn mô hình A, trường kia chọn mô hình B, mà là tất cả mô hình đều đang vận hành trong trạng thái nửa tin nửa ngờ. Giáo viên đơn môn không đủ tự tin dạy liên môn; người học phải thi học sinh giỏi và thi tuyển lên THPT theo từng môn Vật lý, Hóa học, Sinh học; trong khi giai đoạn THCS lại bị chia nhỏ thành những mảng kiến thức rời và những bài kiểm tra ghép vội. Nếu tiếp tục duy trì Khoa học tự nhiên tích hợp, việc rà soát chương trình và cách tổ chức đội ngũ là cần thiết: chương trình phải thật sự tích hợp chứ không chỉ cộng cơ học; đào tạo giáo viên phải bắt đầu từ bậc đại học với các ngành Khoa học tự nhiên tích hợp; hướng dẫn ra đề, đánh giá cần thống nhất để học sinh không còn bị phụ thuộc vào “cách làm riêng” của từng trường. Tích hợp là xu hướng đúng, nhưng nếu không chuẩn hóa, nó sẽ chỉ là khẩu hiệu đẹp che đi một thực tế: học sinh đang phải học một môn mới bằng cách cũ, dưới một hệ thống chưa sẵn sàng.
