600 MW điện gió vượt biên giới
Điện gió Monsoon là trang trại điện gió trên bờ tại tỉnh Sekong, miền nam Lào, gồm 133 tuabin và truyền toàn bộ sản lượng sang Việt Nam qua hệ thống đường dây chuyên dụng. Sau 14 năm triển khai, dự án chính thức vận hành thương mại vào tháng 8/2025 với công suất 600 MW. Quy mô ấy đáng chú ý, nhưng ý nghĩa lớn hơn nằm ở cách nhà máy được tổ chức: nguồn năng lượng tạo ra tại một nước được đưa đến nơi có nhu cầu tăng cao ở nước láng giềng. Điện Lào bán Việt Nam vì thế không chỉ là một giao dịch mua bán; đó là phép thử thực tế cho việc quy hoạch nguồn điện và hạ tầng truyền tải vượt khỏi biên giới quốc gia.
Hợp đồng mua bán điện 25 năm với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) tạo nền tảng thương mại dài hạn cho dự án. Cách thiết kế này giúp nối nhu cầu nhập khẩu của Việt Nam với tiềm năng tái tạo của Lào, thay vì chỉ dựa vào nguồn thủy điện vốn đã quen thuộc.
Nguồn bổ sung cho hệ thống điện, nhưng không phải lời giải duy nhất
Monsoon đi vào hoạt động trong bối cảnh nhu cầu điện Việt Nam tăng cùng sản xuất công nghiệp và tăng trưởng kinh tế, còn Lào có tiềm năng năng lượng tái tạo dồi dào nhưng nhu cầu tiêu thụ trong nước hạn chế. Kinh nghiệm thiếu điện năm 2023, khi hạn hán làm giảm sản lượng thủy điện, cũng cho thấy sự phụ thuộc vào một nhóm nguồn phát có thể khiến hệ thống dễ tổn thương. Điện gió nhập khẩu giúp đa dạng hóa nguồn cung và hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải, nhưng không nên được xem là phương án thay thế cho đầu tư trong nước hay quản lý nhu cầu. Giá trị của Monsoon nằm ở việc bổ sung thêm một lựa chọn có quy mô đáng kể, đồng thời mở ra khả năng phối hợp nguồn điện giữa hai nước.
Đường dây 500 kV Monsoon–Thạnh Mỹ có khả năng truyền tải 2.000–2.500 MW, lớn hơn công suất riêng của nhà máy và tạo dư địa để mở rộng nhập khẩu từ Lào trong tương lai. Theo ông Ninh Xuân Hiệp của Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia, đến năm 2030 điện nhập khẩu từ Lào dự kiến chiếm gần 10% tổng công suất lắp đặt của Việt Nam. Đây là triển vọng đáng kể, nhưng lợi ích thực tế còn tùy thuộc vào khả năng vận hành đồng bộ của đường dây, lưới điện hai nước và các nguồn phát.
Phép thử cho lưới điện ASEAN
Monsoon được xem là hình mẫu thực tế cho sáng kiến Lưới điện ASEAN (APG), bởi dự án kết hợp nhà máy phát điện, hợp đồng mua bán dài hạn và tuyến truyền tải xuyên biên giới trong một cấu trúc chung. Nhận định này có sức nặng hơn một khẩu hiệu: kết nối khu vực chỉ có thể tiến xa khi các nước thống nhất được cách mua bán điện, vận hành hạ tầng và phân chia trách nhiệm. Dự án cũng cho thấy an ninh năng lượng không còn là câu chuyện riêng của từng quốc gia; hợp tác xuyên biên giới có thể hỗ trợ cả nguồn cung lẫn mục tiêu giảm phát thải.
Với Lào, xuất khẩu điện Lào đang mở rộng từ thủy điện sang một nguồn tái tạo khác, giúp nước này tham gia đa dạng hơn vào chuỗi cung ứng năng lượng khu vực. Với Việt Nam, đường dây chuyên dụng là cơ sở để cân nhắc thêm các hợp đồng nhập khẩu. Tuy vậy, năng lực truyền tải lớn chỉ tạo điều kiện chứ không bảo đảm điện sẽ luôn sẵn có: hiệu quả của mô hình còn phụ thuộc vào phối hợp vận hành và tính ổn định của lưới.
Lợi ích khu vực cần đi cùng lợi ích địa phương
Không nên chỉ đánh giá Monsoon bằng lượng điện xuất khẩu. Người dân gần các tuabin được hưởng lợi từ đường giao thông mới, khả năng tiếp cận nước sạch và dịch vụ chăm sóc sức khỏe được cải thiện; nhưng các cộng đồng này vẫn cho biết tình trạng mất điện thường xuyên khi có bão lớn, do hạ tầng điện cũ và doanh nghiệp điện lực nhà nước gánh nợ. Sự tương phản ấy nhắc rằng một dự án có thể phục vụ thị trường bên ngoài mà chưa giải quyết được thiếu hụt tại nơi đặt nhà máy. Nếu muốn mô hình tạo dựng niềm tin lâu dài, hợp tác năng lượng cần gắn xuất khẩu với nâng cấp hạ tầng và cải thiện độ tin cậy điện cho cư dân địa phương.
Doanh nghiệp phát triển Monsoon cho biết có kế hoạch nâng công suất thêm 1.000 MW. Kế hoạch này cùng dư địa của đường dây cho thấy kết nối có thể mở rộng, nhưng bước tiếp theo cần được đánh giá bằng cả khả năng đưa điện đến người mua lẫn lợi ích cụ thể cho cộng đồng sở tại.
Monsoon là cột mốc có ý nghĩa vì biến ý tưởng hợp tác năng lượng xuyên biên giới thành một dự án đang vận hành. Điện gió Lào có thể giúp Việt Nam đa dạng hóa nguồn cung, còn hạ tầng truyền tải tạo tiền đề cho lưới điện ASEAN tiến gần hơn tới kết nối thực chất. Nhưng hình mẫu chỉ đáng nhân rộng khi lợi ích được chia sẻ: nguồn điện sạch cho khu vực phải đi đôi với hệ thống đáng tin cậy và cải thiện đời sống tại nơi sản xuất.
