Một nhà máy, hai hệ thống điện cùng hưởng lợi
Điện gió Monsoon là dự án điện gió trên bờ công suất 600 MW tại tỉnh Sekong, miền nam Lào, được xây dựng để bán điện qua biên giới sang Việt Nam bằng đường dây truyền tải chuyên dụng. Sau 14 năm triển khai, dự án bắt đầu vận hành thương mại vào tháng 8/2025. Đây không chỉ là một nhà máy mới: Monsoon ghép nơi có nguồn gió và nhu cầu nội địa hạn chế với thị trường láng giềng cần thêm điện sạch.
Lào có tiềm năng năng lượng tái tạo dồi dào nhưng nhu cầu tiêu thụ trong nước thấp, trong khi Việt Nam cần thêm nguồn cung khi sản xuất công nghiệp và kinh tế tăng trưởng. Tình trạng thiếu điện năm 2023, khi hạn hán làm giảm sản lượng thủy điện, cho thấy rủi ro của việc dựa quá nhiều vào một nguồn. Vì vậy, điện gió Lào không chỉ bổ sung sản lượng; nó giúp Việt Nam đa dạng hóa nguồn điện và mở rộng hợp tác năng lượng với nước láng giềng.
Hợp đồng mua bán điện biến kết nối thành thương mại
Một đường dây xuyên biên giới chỉ có ý nghĩa khi có người mua, cơ chế giao dịch và cam kết đủ dài. Hợp đồng mua bán điện 25 năm với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) là nền tảng thương mại của Monsoon; toàn bộ điện sản xuất tại dự án được bán cho Việt Nam qua hệ thống truyền tải chuyên dụng. Cấu trúc này cho thấy xuất khẩu điện Lào đang mở rộng khỏi mô hình phụ thuộc chủ yếu vào thủy điện: điện gió có thể trở thành một sản phẩm xuất khẩu riêng, bổ trợ cho nguồn thủy điện.
Điểm đáng chú ý là hạ tầng truyền tải được thiết kế cho quy mô lớn hơn sản lượng hiện tại của Monsoon. Đường dây 500 kV Monsoon–Thạnh Mỹ có khả năng truyền tải 2.000–2.500 MW, tạo dư địa để Việt Nam nhập thêm điện từ Lào. Khoảng cách giữa công suất dự án và khả năng của tuyến dây là cơ hội, nhưng không phải bảo đảm: các dự án tiếp theo vẫn cần nguồn phát, thỏa thuận mua bán và vận hành phối hợp.
Monsoon là phép thử thực tế cho lưới điện ASEAN
Ý nghĩa khu vực của Monsoon nằm ở bài học rằng hạ tầng năng lượng ngày càng vượt khỏi biên giới quốc gia. Dự án buộc các bên phối hợp từ khâu đầu tư, hợp đồng mua bán đến truyền tải, thay vì chỉ phát triển nguồn điện trong phạm vi một nước. Scott Roberts, Giám đốc quốc gia Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam kiêm Trưởng bộ phận Lưới điện ASEAN của ADB, nhận định Monsoon là mô hình thực tế cho sáng kiến lưới điện ASEAN. Đó là một bước tiến cụ thể, dù chưa đồng nghĩa với việc khu vực đã có một thị trường điện thống nhất.
Theo Roberts, ASEAN đã có khoảng 8 GW công suất liên kết lưới điện, bằng một nửa mục tiêu 18 GW vào năm 2040. Con số này đặt Monsoon vào một chương trình kết nối rộng hơn: mỗi dự án xuyên biên giới góp phần tạo kinh nghiệm và hạ tầng, nhưng hiệu quả còn tùy thuộc vào quy tắc vận hành, khả năng truyền tải và sự phối hợp giữa các nước. Monsoon đáng chú ý không phải vì tự nó hoàn tất lưới điện ASEAN, mà vì nó cho thấy việc mua bán điện sạch qua biên giới có thể vận hành bằng một dự án cụ thể.
Cơ hội mở rộng cần đi cùng năng lực thực thi
Monsoon cũng có thể mở đường cho làn sóng điện gió Lào tiếp theo. Khoảng 10–15 dự án điện gió khác đang được phát triển tại nước này; Tổng giám đốc Monsoon Wind Narut Boakajorn cho biết doanh nghiệp có kế hoạch nâng công suất thêm 1.000 MW. Cùng lúc, điện nhập khẩu từ Lào được dự báo có thể chiếm gần 10% tổng công suất lắp đặt của Việt Nam vào năm 2030. Đây là triển vọng đáng kể, nhưng cần được xem như kế hoạch và dự báo, không phải sản lượng đã sẵn sàng.
Để tiềm năng ấy thành nguồn điện ổn định, các dự án mới phải gắn với tiến độ đường dây, khả năng tiếp nhận của hệ thống và hợp đồng dài hạn đáng tin cậy. Nếu thiếu đồng bộ, công suất phát triển nhanh có thể không chuyển thành điện giao nhận được. Bởi vậy, thành công của Monsoon nên được đánh giá bằng cả lượng điện xuất khẩu lẫn khả năng tạo khuôn khổ hợp tác có thể lặp lại. Dự án đã chứng minh thương mại điện xuyên biên giới có thể kết hợp lợi ích của hai nước; chặng tiếp theo là biến một trường hợp điển hình thành kết nối khu vực vận hành đều đặn.
