Vì sao drone và ảnh vệ tinh đang thay đổi cách chi trả DVMTR?
Ứng dụng drone giám sát rừng, ảnh vệ tinh rừng và công nghệ viễn thám GIS trong xác định diện tích rừng cung ứng dịch vụ môi trường rừng là cách đo đếm rừng bằng dữ liệu số thay cho phụ thuộc hoàn toàn vào báo cáo giấy và đo đạc thủ công, giúp minh bạch hóa chi trả, giảm tranh chấp và tăng độ tin cậy cho chính sách DVMTR.
Điểm mấu chốt là: nếu không có dữ liệu không gian chính xác, chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) dễ bị cảm tính và thiếu nhất quán. Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên đã chọn đi theo hướng hiện đại hóa khi tổ chức tập huấn bài bản về viễn thám, GIS và đọc ảnh vệ tinh cho đội ngũ viên chức, người lao động của mình, nhằm nâng cao chất lượng rà soát diện tích rừng cung ứng DVMTR và cập nhật bản đồ chi trả. Đây không chỉ là khóa học kỹ thuật, mà là bước chuyển tư duy từ “đi đo rừng” sang “quản lý rừng bằng dữ liệu số” – điều mọi cơ quan bảo vệ rừng địa phương cần nhìn nhận nghiêm túc.
Ảnh vệ tinh rừng: từ đọc ảnh bằng mắt đến bản đồ chi trả DVMTR
Nếu drone là “mắt gần” thì ảnh vệ tinh rừng là “mắt xa” cho mọi cơ quan bảo vệ rừng. Điện Biên đã cho thấy một lộ trình thực tế: trước hết, cán bộ được hướng dẫn cách khai thác, cài đặt và sử dụng một số loại ảnh vệ tinh phục vụ lĩnh vực lâm nghiệp; sau đó là xử lý ảnh bằng phương pháp tổ hợp màu nhằm tăng cường chất lượng hình ảnh, hỗ trợ nhận diện và giải đoán biến động rừng trên các phần mềm QGIS, MapInfo và cả smartphone.
Trọng tâm của quy trình là kỹ năng đọc và giải đoán ảnh bằng mắt thường dựa trên các điểm mẫu khóa ảnh: lựa chọn, cắt ảnh theo khu vực nghiên cứu, rồi rà soát các khu vực có dấu hiệu tăng hoặc giảm rừng. Việc chồng xếp ảnh vệ tinh của nhiều tháng, nhiều năm cho phép theo dõi biến động rừng theo thời gian, sau đó cập nhật trực tiếp vào bản đồ chi trả DVMTR. Nói cách khác, ai kiểm soát được dữ liệu ảnh vệ tinh, người đó kiểm soát được độ chính xác của thanh toán DVMTR – đây là yêu cầu cốt lõi, không phải phần bổ sung tùy chọn.
Viễn thám GIS: “xương sống” để dữ liệu rừng không nằm rời rạc
Một sai lầm phổ biến khi áp dụng công nghệ là coi drone hay ảnh vệ tinh là mục tiêu, trong khi cái cần xây là hạ tầng dữ liệu – và đó chính là vai trò của viễn thám GIS. Ở Điện Biên, lớp tập huấn đã đưa vào kỹ thuật khoanh vi ảnh bằng phần mềm Ecognition, hướng dẫn từng bước khoanh vi, xuất kết quả, rồi dùng công nghệ viễn thám – GIS để biên tập, chồng xếp dữ liệu với thông tin thu thập ngoài thực địa, nhằm xây dựng bản đồ vị trí, diện tích rừng và đất rừng.
Theo nội dung tập huấn, học viên được rèn luyện các kỹ năng nâng cao với MapInfo, QGIS để chồng xếp các lớp bản đồ kết quả rà soát, tích hợp số liệu ngoại nghiệp và cập nhật bản đồ chi trả DVMTR. Câu chuyện ở đây rất rõ: không có hệ thống GIS, mọi dữ liệu viễn thám chỉ là file rời rạc; có GIS, chúng trở thành “sổ đỏ không gian” cho từng lô rừng. Việc tổ chức tập huấn đã góp phần nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ viễn thám, GIS và các phần mềm chuyên dụng cho đội ngũ của Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng, qua đó nâng cao hiệu quả rà soát, xác định diện tích rừng cung ứng DVMTR.
Drone giám sát rừng: khi flycam trở thành bằng chứng hiện trường
Drone giám sát rừng không phải đồ chơi công nghệ mà là công cụ chứng cứ, nhất là trong các tranh cãi về diện tích tăng giảm rừng và nơi nào đủ điều kiện được chi trả DVMTR. Trong chương trình tập huấn, bên cạnh ảnh vệ tinh, học viên được thực hành với flycam: học cách sử dụng thiết bị để chụp ảnh tại những vị trí nghi ngờ có biến động nhưng chưa đủ điều kiện xác định trên ảnh vệ tinh, thực hành bay và khoanh vẽ điểm biến động trên thực địa.
Điểm đáng chú ý là nội dung về lựa chọn hướng và góc chụp, đọc và sử dụng ảnh, ghép các ảnh chụp, cũng như ứng dụng các phần mềm thực địa để xác định vị trí biến động. Dữ liệu thu thập từ thiết bị bay không người lái được xử lý trên phần mềm Pix4Dmapper và so sánh với kết quả trên bản đồ. Sự kết hợp giữa ảnh vệ tinh, dữ liệu flycam và công nghệ GIS đã tạo thêm một tầng thông tin để kiểm tra, đối chiếu và xác định biến động rừng, giúp xác định chính xác hơn diện tích rừng cung ứng dịch vụ môi trường rừng và giảm tranh cãi giữa các bên liên quan.
Bài học cho cơ quan bảo vệ rừng: kỹ năng đọc ảnh là điều kiện bắt buộc
Thực tế tập huấn ở Điện Biên gửi đi một thông điệp thẳng thắn: kỹ năng đọc ảnh và giải đoán ảnh vệ tinh không còn là “kỹ năng thêm cho đẹp hồ sơ”, mà là điều kiện bắt buộc nếu cơ quan bảo vệ rừng muốn thực hiện rà soát và thanh toán dịch vụ môi trường một cách minh bạch. Chương trình tập huấn đã tập trung vào việc hướng dẫn đoán đọc ảnh vệ tinh bằng mắt thường dựa trên các điểm mẫu khóa ảnh, lựa chọn, cắt ảnh theo khu vực nghiên cứu, rà soát các khu vực tăng, giảm rừng và chồng xếp ảnh vệ tinh của nhiều thời kỳ để giải đoán biến động rừng.
Hoạt động này nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho viên chức, người lao động, đồng thời tăng cường ứng dụng khoa học kỹ thuật vào công tác rà soát, xác định diện tích rừng cung ứng DVMTR, nâng cao chất lượng dữ liệu phục vụ quản lý và cập nhật bản đồ chi trả DVMTR. Thông qua tập huấn, học viên đã nâng cao kỹ năng đọc, giải đoán ảnh vệ tinh, cũng như năng lực sử dụng công nghệ viễn thám, GIS và các thiết bị, phần mềm chuyên dụng, từ đó hỗ trợ hiệu quả hơn cho việc thực thi chính sách chi trả DVMTR trên địa bàn. Kết luận cần rút ra rất rõ: ai đứng đầu cơ quan bảo vệ rừng mà chưa đưa viễn thám, GIS và drone vào quy trình chuẩn, người đó đang chậm một bước so với yêu cầu quản lý rừng hiện đại.
