Tiếng Nhật phổ thông không chỉ có một lộ trình
Tiếng Nhật phổ thông là chương trình học tiếng Nhật được tổ chức trong trường học theo những lộ trình khác nhau, từ ngoại ngữ lựa chọn đến lớp chuyên và chương trình riêng của nhà trường. Điểm đáng chú ý ở TP.HCM là học sinh không bị bó vào một mô hình duy nhất: các em có thể tiếp cận tiếng Nhật với mức độ và mục tiêu khác nhau tùy trường.
Thành phố triển khai bốn loại hình: ngoại ngữ 1, ngoại ngữ 2, lớp chuyên và chương trình nhà trường. Tiếng Nhật từng được thí điểm như ngoại ngữ 2 từ năm học 2003-2004, rồi xuất hiện như ngoại ngữ 1 tại một số trường từ năm học 2016-2017. Chương trình giáo dục phổ thông môn Tiếng Nhật – ngoại ngữ 1 được ban hành năm 2021, mở cơ hội lựa chọn môn học này từ lớp 3. Đây là bước chuyển có ý nghĩa: tiếng Nhật dần thành một lựa chọn học tập trong trường phổ thông, thay vì chỉ là lớp học ngoại ngữ ngoài nhà trường.
Ở TP.HCM, ngoại ngữ 1 được dạy tại sáu trường thuộc khu vực 1, trong đó có THCS Võ Trường Toản, THPT Marie Curie và THPT Trưng Vương. Ngoại ngữ 2 có mặt tại các trường ở Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu; lớp chuyên được tổ chức ở THPT chuyên Lê Hồng Phong và THPT chuyên Hùng Vương. Một số trường, như THCS và THPT Trần Đại Nghĩa, triển khai tiếng Nhật theo chương trình nhà trường.
Giáo viên Nhật Bản đồng hành, không thay giáo viên Việt
Giáo viên Nhật Bản tham gia trường phổ thông thông qua chương trình Cộng sự tiếng Nhật, do Trung tâm Giao lưu văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam phối hợp với Đại sứ quán Nhật Bản, Tổng lãnh sự quán Nhật Bản và Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức tại một số tỉnh, thành. Họ trợ giảng và đồng giảng cùng giáo viên Việt Nam đang phụ trách môn học, chứ không thay thế vai trò giảng dạy chính thức.
Năm học 2026-2027 là năm thứ 13 chương trình được tổ chức, với sự hỗ trợ kinh phí từ phía Nhật Bản. Tại THCS Võ Trường Toản, 123 học sinh học tiếng Nhật như ngoại ngữ 1, với ba tiết chính khóa và ba tiết tăng cường mỗi tuần. Mô hình đồng giảng có giá trị ở chỗ học sinh được luyện giao tiếp trong môi trường tự nhiên hơn, đồng thời giáo viên Việt Nam vẫn giữ vai trò nòng cốt và bảo đảm tính liên tục của chương trình.
Nhà trường đánh giá sự hỗ trợ giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp, thêm hứng thú học ngoại ngữ và hiểu hơn về văn hóa, con người, tác phong Nhật Bản. Việc giao lưu cũng tạo cơ hội để các em giới thiệu bản sắc Việt Nam, rèn sự tự tin và khả năng giao tiếp liên văn hóa. Vì vậy, hiệu quả của giáo viên Nhật không nên chỉ đo bằng số tiết đứng lớp; điều quan trọng là các em có thêm cơ hội sử dụng tiếng Nhật và gặp gỡ một nền văn hóa khác.
Từ lớp học đến hợp tác giáo dục song phương
Hoạt động tại trường phổ thông nằm trong bức tranh hợp tác giáo dục rộng hơn giữa Việt Nam và Nhật Bản. Hai nước đang triển khai các văn bản về giảng dạy tiếng Nhật, cùng những chương trình phát triển nguồn nhân lực. Việc đưa giáo viên Nhật vào lớp học vì thế vừa hỗ trợ chất lượng dạy học trước mắt, vừa tạo kết nối thường xuyên giữa học sinh và ngôn ngữ, văn hóa Nhật Bản.
Nhu cầu học tiếng Nhật cũng đã vượt khỏi bậc phổ thông: theo khảo sát của Quỹ Giao lưu quốc tế Nhật Bản, hơn 70 cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam giảng dạy tiếng Nhật, với gần 48.000 người học. Con số này cho thấy lựa chọn ở trường phổ thông có thể là bước khởi đầu cho hành trình học tập dài hơn, dù không phải học sinh nào cũng cần theo đuổi chuyên ngành ngôn ngữ.
Hợp tác song phương còn hướng đến đào tạo nhân lực chất lượng cao. Tháng 4/2025, hai bộ phụ trách giáo dục của Việt Nam và Nhật Bản ký hợp tác phát triển nhân lực ngành bán dẫn. Đợt tuyển sinh thứ hai dự kiến hỗ trợ tối đa 10 nghiên cứu sinh; tổng số được tài trợ trong giai đoạn 2025-2029 dự kiến là 60 người. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đề xuất tiếp tục thúc đẩy học bổng, đào tạo công nghệ cao, kết nối trường học với doanh nghiệp và mở rộng giao lưu học sinh, sinh viên, giáo viên giữa hai nước.
Mở rộng lựa chọn, nhưng cần giữ chất lượng đồng đều
Bốn mô hình ở TP.HCM cho thấy tiếng Nhật có thể phù hợp với những mục tiêu khác nhau: học như một ngoại ngữ chính, làm quen như ngoại ngữ thứ hai, chuyên sâu ở lớp chuyên hoặc học theo định hướng riêng của trường. Sự đa dạng này là điểm mạnh, nhưng để học sinh có lựa chọn thực chất, các trường vẫn cần bảo đảm chương trình rõ ràng, đội ngũ giáo viên ổn định và cơ hội luyện tập đều đặn.
Chương trình Cộng sự tiếng Nhật bổ sung một yếu tố mà sách vở khó thay thế: tiếp xúc trực tiếp với người bản ngữ và giao lưu văn hóa. Tuy nhiên, giá trị lâu dài nằm ở cách phối hợp giữa giáo viên Nhật và giáo viên Việt, cũng như khả năng duy trì chất lượng sau mỗi năm học. Khi những điều kiện ấy được giữ vững, học tiếng Nhật trong trường phổ thông không chỉ mở thêm một môn ngoại ngữ mà còn giúp học sinh tự tin giao tiếp và sẵn sàng tham gia môi trường quốc tế.
Kết luận, giáo viên Nhật đang góp sức vào một hệ thống có nhiều lối vào chứ không phải một chương trình đồng nhất. Bài toán tiếp theo là làm sao để mỗi loại hình đều có mục tiêu và hỗ trợ phù hợp, để cơ hội học tiếng Nhật không chỉ hiện diện trên danh sách môn học mà thực sự đem lại năng lực cho học sinh.
