Khủng hoảng khí hậu đang trở thành khủng hoảng học tập
Học trực tuyến khi bão lũ là việc trường học tạm dừng dạy trực tiếp vì thời tiết cực đoan nhưng nhanh chóng chuyển sang các nền tảng học online, để học sinh có thể tiếp tục theo chương trình, duy trì nhịp học tập và nhận được hỗ trợ tâm lý – xã hội ngay tại nhà, đồng thời giảm rủi ro phải đến trường trong điều kiện giao thông nguy hiểm và trường học ngập úng. Đây không còn là giải pháp tạm thời mà đang trở thành một phần của giáo dục ứng phó thời tiết. Theo phân tích mới của UNICEF, hơn 171 triệu học sinh trên toàn cầu sẽ bị gián đoạn việc học vì rủi ro khí hậu trong năm 2025, tương đương khoảng một phần mười số học sinh thế giới. Tại Việt Nam, trên 3 triệu trẻ em được dự báo sẽ chịu ảnh hưởng, chủ yếu do bão và lũ gây đóng cửa trường học.
Hà Nội: dạy học linh hoạt giữa phố phường ngập nước
Những trận mưa lớn nhiều ngày qua cho thấy bài toán giáo dục ứng phó thời tiết không còn ở mức cảnh báo mà đã hiện hữu ngay giữa Thủ đô. Khi các tuyến đường ngập sâu, nhiều trường buộc phải cho học sinh nghỉ hoặc chuyển sang học trực tuyến để bảo đảm an toàn. Quyền chủ động điều chỉnh kế hoạch được trao cho các nhà trường là lựa chọn đúng, bởi không thể cứng nhắc giữ học trực tiếp trong bối cảnh trường học ngập úng và di chuyển hiểm nguy. Đáng chú ý, một số trường đã vận dụng mô hình dạy học linh hoạt: học sinh đủ điều kiện đến trường vẫn học trực tiếp, nhóm ở khu vực ngập thì học tại nhà qua lớp online. Cách tổ chức song song này cho thấy khi có chuẩn bị công nghệ và chuyên môn, giáo viên hoàn toàn có thể giảm thiểu mất mát học thuật mà không đánh đổi an toàn của học sinh.
Ninh Bình: bài kiểm tra thực tế cho hệ thống học trực tuyến khi bão lũ
Tại Ninh Bình, nước sông dâng cao gây ngập úng và chia cắt nhiều khu vực, biến kịch bản bão lũ trên giấy thành cuộc thử sức thật với hệ thống giáo dục. 144 trường ở cả bốn cấp học phải cho học sinh nghỉ hoặc chuyển sang dạy học trực tuyến, ảnh hưởng hơn 16.300 học sinh. Ở thôn Kênh Gà, nhiều điểm trường bị nước lũ tràn vào sân và phòng học tầng 1, học sinh chỉ có thể đi lại bằng thuyền, đò. Trong điều kiện đó, học trực tuyến không phải lựa chọn xa xỉ, mà là cách duy trì tối thiểu mạch học tập đồng thời bảo vệ an toàn. Việc giáo viên vẫn tổ chức đủ tiết, hai buổi mỗi ngày qua lớp online cho học sinh tiểu học ở khu vực này cho thấy nếu có kế hoạch và giám sát chặt, học trực tuyến khi bão lũ hoàn toàn có thể giữ được chất lượng tương đối, thay vì để trẻ em bị bỏ rơi giữa nước lũ.
Từ giải pháp tình thế tới chiến lược dài hạn
Những đóng cửa trường học do bão lũ không còn là sự cố cá biệt, mà đang trở thành thách thức mang tính hệ thống. Khi các đợt gián đoạn kéo dài, trẻ em bị mất thời gian học, đảo lộn nếp sinh hoạt và mất đi môi trường an toàn, hỗ trợ mà nhà trường cung cấp. Nguy cơ tụt hậu, bỏ học và bất bình đẳng – nhất là với nhóm dễ tổn thương và trẻ em gái – là rất rõ. Vì vậy, nếu ngành giáo dục chỉ coi học trực tuyến là “phương án khẩn cấp” thì đã lạc hậu trước thực tế khí hậu. Quan điểm cần thay đổi: dạy học linh hoạt, với cấu trúc sẵn sàng chuyển đổi giữa trực tiếp và trực tuyến, phải được đưa vào quy hoạch chính thức. Đầu tư hạ tầng số, đào tạo giáo viên, chuẩn bị học liệu online, kịch bản vận hành và cơ chế hỗ trợ thiết bị cho học sinh nghèo cần được xem như một phần của phòng chống thiên tai, chứ không phải dự án phụ.
Không thể chờ bão mới bàn đến giáo dục ứng phó thời tiết
Các khuyến nghị toàn cầu đã rất rõ: hệ thống giáo dục phải được tăng sức chịu đựng trước thời tiết cực đoan, từ cơ sở vật chất an toàn khí hậu đến bảo đảm duy trì được việc học trong và sau thiên tai, đồng thời trang bị cho trẻ kiến thức và kỹ năng thích ứng. Nếu ở Ninh Bình hay Hà Nội, học trực tuyến khi bão lũ hôm nay vẫn dựa nhiều vào sự ứng biến của từng trường, thì về lâu dài, nhà nước phải biến những nỗ lực rời rạc đó thành chính sách thống nhất. Cần các kịch bản chuẩn cho học trực tuyến khẩn cấp, những tiêu chí bắt buộc về kết nối, bảo mật, hỗ trợ tâm lý, và cơ chế phối hợp giữa giáo dục, chính quyền, doanh nghiệp công nghệ. Khi khí hậu ngày càng khắc nghiệt, chậm trễ đồng nghĩa với để hơn 3 triệu học sinh tiếp tục đánh mất cơ hội học tập mỗi mùa mưa lũ tới.
