Một dấu mốc giáo dục vẫn còn sức sống
Quốc Tử Giám là trung tâm giáo dục chính quy đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, được thành lập năm 1076 và trở thành biểu tượng lâu bền của tinh thần trọng học, trọng nhân tài. Nhân dịp kỷ niệm 950 năm, câu hỏi đáng chú ý không chỉ là di tích đã tồn tại bao lâu, mà là lịch sử ấy còn giúp người trẻ học tập và sống có trách nhiệm ra sao. Văn Miếu được xây dựng năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông; sáu năm sau, vua Lý Nhân Tông lập Quốc Tử Giám bên cạnh, đánh dấu một bước ngoặt trong nền giáo dục nước nhà. Gọi nơi đây là một biểu tượng không nên chỉ là lời tôn vinh trang trọng. Giá trị của di sản giáo dục chỉ được duy trì khi tri thức, sự kính trọng người thầy và khát vọng phụng sự được nối vào đời sống hôm nay.
Năm 2026, các hoạt động kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám diễn ra cùng dịp 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, tạo cơ hội nhìn lại vị trí của giáo dục và văn hóa trong hành trình phát triển đất nước. Với Văn Miếu Quốc Tử Giám, sức nặng lịch sử không chỉ nằm ở kiến trúc cổ mà còn ở câu chuyện một xã hội coi trọng việc học và nhân tài. Đó là nền tảng cần được kể bằng ngôn ngữ gần gũi, thay vì chỉ lưu lại trong những bài học thuộc lòng.

950 học sinh đưa đạo học ra khỏi trang sách
Sáng 11/11, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức chương trình “Ánh Sao Khuê Minh triết” nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám. Điểm đáng giá của chương trình là chọn học sinh làm người kể chuyện: 950 em trung học cơ sở và trung học phổ thông trình diễn trong các không gian của di tích, gợi hình ảnh giám sinh xưa và hành trình đạo học Việt Nam. Con số 950 vì thế vừa gắn với dấu mốc lịch sử, vừa hiện diện trong chính thế hệ đang tiếp nhận di sản.
Trước vườn bia Tiến sĩ và Khuê Văn Các, hai học sinh tiêu biểu đọc lời ước nguyện, hứa noi gương tiền nhân, nỗ lực học tập và cống hiến cho đất nước. Đây là cách tái hiện có ý nghĩa hơn một màn trình diễn hoài cổ: chương trình nối tinh thần khoa cử với lựa chọn và trách nhiệm của học trò hôm nay. Khi truyền thống hiếu học được đặt cạnh những mục tiêu hiện đại, di tích không còn là phông nền xa cách mà trở thành không gian để người trẻ tự hỏi mình muốn dùng tri thức vào việc gì.

Trải nghiệm khiến lịch sử trở nên gần gũi
Những chuyến tham quan cho thấy người trẻ có thể tiếp nhận di sản bằng nhiều cách hơn việc nghe thuyết minh. Trần Linh Chi, học sinh lớp 12, thích thú với các khu trưng bày và công nghệ trình chiếu hiện đại vì chúng giúp bài học lịch sử, văn hóa ở trường sống động và dễ nhớ hơn. Khi đọc thông tin về bia Tiến sĩ và việc chiêu mộ hiền tài, em có thêm động lực phấn đấu trong học tập. Nguyễn Đức Minh cũng xem những dòng khắc ghi danh các bậc tiến sĩ là lời nhắc thôi thúc bản thân nỗ lực.
Những cảm nhận ấy chỉ ra vì sao trải nghiệm tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám có thể làm được điều mà một bài giảng đơn thuần khó đạt: gắn tri thức với một địa điểm, con người và lựa chọn cụ thể. Hệ thống 82 bia Tiến sĩ ghi danh 1.304 người đỗ đạt qua các kỳ thi từ năm 1442 đến năm 1779; các bia được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu Thế giới năm 2011. Quy mô ấy giúp người trẻ nhìn thấy lịch sử giáo dục như một hành trình có dấu tích, đồng thời nhắc rằng thành tựu học tập luôn đi cùng trách nhiệm với cộng đồng.
Di sản cần được biến thành cơ hội học tập thường xuyên
Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker nhận định những giá trị Quốc Tử Giám hàm chứa có thể tiếp tục truyền cảm hứng cho cách tiếp cận giáo dục mới; di tích cũng tạo cơ hội để học sinh, sinh viên học từ truyền thống văn hóa và đưa góc nhìn sáng tạo của mình vào đó. Nhận định này đặt ra một yêu cầu thực tế: đừng để việc tìm hiểu di sản chỉ tăng lên trong dịp kỷ niệm. Một chuyến đi có thể khơi gợi hứng thú, nhưng trải nghiệm cần được nối tiếp bằng hoạt động tại trường học, bảo tàng, không gian công cộng và cộng đồng trong suốt năm.
Năm 2026, Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết toàn dân tộc dự kiến diễn ra từ ngày 18 đến 24/11, gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và Ngày Văn hóa Việt Nam. Đây là một phần của nhịp hoạt động văn hóa rộng hơn, nhưng hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào việc công chúng, nhất là người trẻ, có được tham gia chủ động hay không. Kỷ niệm 950 năm sẽ có ý nghĩa nhất khi truyền thống hiếu học không dừng ở lòng tự hào về quá khứ, mà trở thành động lực học hỏi, sáng tạo và cống hiến. Đó mới là cách kể tiếp câu chuyện Quốc Tử Giám bằng hành động của thế hệ hôm nay.






