Đồ uống có đường: thói quen tưởng vô hại, nguy cơ không nhỏ
Đồ uống có đường là nhóm thức uống chứa lượng đường bổ sung đáng kể như nước ngọt có gas, nước chanh pha sẵn, trà ngọt và đồ uống thể thao, thường được tiêu thụ hằng ngày nhưng lại liên quan đến tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường type 2, rối loạn chuyển hóa và gần đây là ung thư dạ dày thông qua nhiều cơ chế bất lợi lên sức khỏe tiêu hóa và toàn thân.
Điểm đáng nói là thói quen uống đồ uống có đường đã trở thành một phần “vô hình” trong lối sống hiện đại: ly nước ngọt có gas trong bữa trưa, chai nước uống thể thao sau khi tập, cốc trà ngọt chiều muộn. Người dùng hiếm khi nhận ra mình đang nạp đường lỏng mỗi ngày với khối lượng lớn. Một nghiên cứu mới trên hơn 112.000 người trưởng thành tại Mỹ do Viện Ung thư Mass General Brigham thực hiện và công bố trên tạp chí Gastro Hep Advances đã buộc chúng ta phải nhìn lại thói quen này, khi nhóm uống ít nhất một khẩu phần mỗi ngày có nguy cơ ung thư dạ dày tăng 2,45 lần.
Nghiên cứu 112.000 người: con số 2,45 lần nói lên điều gì?
Nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ hai nghiên cứu sức khỏe lớn bắt đầu từ năm 1976 và 1986, với hơn 112.000 người được theo dõi trong nhiều thập kỷ và ghi nhận 278 trường hợp ung thư dạ dày. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, những người uống ít nhất một khẩu phần khoảng 237 ml đồ uống có đường mỗi ngày có nguy cơ mắc ung thư dạ dày cao 2,45 lần so với người uống dưới một khẩu phần mỗi tháng. Đây là con số không thể xem nhẹ nếu nhớ rằng ung thư dạ dày hiện là loại ung thư phổ biến thứ năm trên thế giới.
Một điểm đáng lo nữa: ở riêng nhóm phụ nữ, người uống hơn một khẩu phần đồ uống có đường mỗi ngày có nguy cơ ung thư dạ dày tăng tới 3,04 lần. Nhóm đồ uống được đưa vào phân tích gồm nước ngọt có gas, nước trái cây pha chế, nước chanh đóng chai và đồ uống thể thao có đường; nghĩa là không chỉ lon soda mới đáng lo, mà cả những loại nước uống được quảng bá là “tăng lực”, “bổ sung điện giải” cũng nằm trong vòng nguy hiểm.
Vì sao đồ uống có đường có thể làm hại dạ dày?
Đây vẫn là nghiên cứu quan sát, chưa chứng minh đồ uống có đường trực tiếp gây ung thư dạ dày. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã nêu ra một loạt cơ chế khả dĩ. Lượng calo lỏng rất cao từ đồ uống có đường thúc đẩy tăng cân và béo phì, kéo theo kháng insulin và rối loạn chuyển hóa, những yếu tố được cho là góp phần hình thành ung thư. Fructose trong nhiều loại nước ngọt có gas và nước uống thể thao có thể ảnh hưởng xấu đến quá trình chuyển hóa, làm tăng gánh nặng lên hệ tiêu hóa.
Một yếu tố khác là viêm mạn tính: viêm được xem là mắt xích quan trọng trong sự phát triển của nhiều loại ung thư, trong đó có ung thư dạ dày. Đường cao, môi trường axit từ nước ngọt có gas và các chất phụ gia có thể làm tổn thương niêm mạc dạ dày, gây mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột, từ đó làm tăng nguy cơ tổn thương DNA tế bào. Dù vậy, dữ liệu về vi khuẩn Helicobacter pylori – yếu tố nguy cơ then chốt của ung thư dạ dày – mới chỉ có ở 940 người, nên vẫn cần nghiên cứu tiếp để hiểu rõ mức độ tương tác giữa H. pylori, đồ uống có đường và nguy cơ ung thư.
Đừng hiểu sai: nguy cơ tăng nhưng không phải bản án tuyệt đối
Con số 2,45 lần không có nghĩa hễ uống đồ uống có đường là sẽ mắc ung thư dạ dày; nó cho thấy xác suất mắc bệnh cao hơn khi so với người gần như không uống, trong bối cảnh nhiều yếu tố khác cùng tham gia. Ung thư dạ dày thường được phát hiện khi bệnh đã muộn, lúc lựa chọn điều trị hạn chế, vì vậy điều chỉnh yếu tố nguy cơ có thể thay đổi – đặc biệt là chế độ ăn uống – là chiến lược hợp lý. Cũng cần lưu ý, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa đồ uống dùng chất tạo ngọt nhân tạo và ung thư dạ dày sau khi điều chỉnh các yếu tố khác.
Tuy nhiên, coi đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo là “vùng an toàn” là một cách tự trấn an nguy hiểm. Bản thân các chất này vẫn đang được nghiên cứu và kết quả chưa thống nhất về nguy cơ ung thư nói chung. Phòng ngừa ung thư dạ dày không phụ thuộc vào một loại đồ uống duy nhất. Bên cạnh giảm đồ uống có đường, việc giữ cân nặng hợp lý, không hút thuốc, hạn chế rượu bia và phát hiện, điều trị H. pylori khi có chỉ định vẫn là các trụ cột bảo vệ sức khỏe tiêu hóa quan trọng.
Chiến lược giảm đường hàng ngày: cắt giảm khéo léo, không cực đoan
Với một thói quen đã “ăn sâu”, giải pháp hiệu quả không phải là cắt bỏ đột ngột, mà là giảm đường hàng ngày bằng những thay đổi nhỏ nhưng bền vững. Các chuyên gia khuyến nghị bắt đầu bằng việc thay thế một khẩu phần đồ uống có đường quen thuộc mỗi ngày bằng nước lọc, nước có gas không đường, trà đá không đường hoặc nước chanh tự nhiên không thêm đường. Đây là cách vừa bảo vệ sức khỏe tiêu hóa, vừa giúp vị giác thích nghi dần với ít ngọt hơn.
Một vài mẹo thực tế: với trà ngọt, có thể pha nửa ly trà có đường và nửa ly không đường rồi từ từ giảm lượng đường; với nước ngọt có gas, pha loãng bằng nước có gas để giảm lượng nước ngọt, đồng thời chuyển từ uống hằng ngày sang vài ngày trong tuần. Quan trọng hơn, hãy đặt câu hỏi mỗi khi cầm một chai nước ngọt: “Tôi đang uống vì khát, vì thói quen, hay vì bị quảng cáo dẫn dắt?” Khi câu trả lời trung thực hơn, quyết định thay thế bằng nước lọc hay trà không đường sẽ tự nhiên hơn nhiều.
