Nước ngọt mỗi ngày: thói quen giải khát hay cái giá cho dạ dày?
Uống nước ngọt có đường mỗi ngày là thói quen sử dụng các loại đồ uống như nước ngọt có gas, trà ngọt, nước trái cây pha chế hay đồ uống thể thao chứa đường nhằm giải khát, tăng hưng phấn, nhưng lại làm tăng hấp thu đường đơn, năng lượng rỗng và có thể liên quan đến nhiều bệnh mạn tính, trong đó có nguy cơ ung thư dạ dày. Nước ngọt, trà ngọt hay đồ uống thể thao thường xuất hiện trong bữa ăn và những khoảng nghỉ trong ngày, đến mức nhiều người khó nhận ra mình đang sử dụng chúng thường xuyên. Vấn đề là, nghiên cứu mới cho thấy thói quen tưởng như vô hại này có thể đi kèm một cái giá đáng ngại cho sức khỏe tiêu hóa.
Một nghiên cứu quan sát trên hơn 112.000 người trưởng thành tại Mỹ, phân tích dữ liệu từ hai nghiên cứu sức khỏe lớn bắt đầu từ năm 1976 và 1986, vừa ghi nhận mối liên hệ đáng chú ý giữa đồ uống có đường và ung thư dạ dày. Sau nhiều thập kỷ theo dõi, có 278 trường hợp ung thư dạ dày được ghi nhận. Kết quả cho thấy người uống ít nhất một khẩu phần đồ uống có đường (khoảng 237 ml) mỗi ngày có nguy cơ ung thư dạ dày cao hơn 2,45 lần so với người uống dưới một khẩu phần mỗi tháng. Ung thư dạ dày vốn đã là loại ung thư phổ biến thứ năm trên thế giới, nên việc tăng thêm nguy cơ từ một thói quen ăn uống quen thuộc là điều không thể xem nhẹ.
2,45 lần nguy cơ ung thư dạ dày: con số này nói lên điều gì?
Nghiên cứu do các nhà khoa học tại một viện ung thư lớn thực hiện và công bố trên tạp chí chuyên ngành về tiêu hóa đã phân tích chi tiết thói quen sử dụng đồ uống có đường của hơn 112.000 người trong thời gian dài. Nhóm đồ uống có đường bao gồm nước ngọt có gas, nước trái cây pha chế, nước chanh và đồ uống thể thao chứa đường. “Những người uống ít nhất một khẩu phần đồ uống có đường mỗi ngày có nguy cơ mắc ung thư dạ dày cao gấp 2,45 lần so với nhóm uống chưa đến một khẩu phần mỗi tháng”. Đây không phải là con số nhỏ, đặc biệt nếu nhớ rằng khẩu phần trong nghiên cứu chỉ khoảng 237 ml mỗi lần.
Đi sâu hơn, dữ liệu cho thấy phụ nữ có thể là nhóm dễ bị ảnh hưởng hơn: trong nghiên cứu Nurses' Health Study, những người uống hơn một khẩu phần đồ uống có đường mỗi ngày có nguy cơ ung thư dạ dày cao khoảng 3,04 lần so với nhóm uống rất ít. Điều này gợi ý rằng cơ thể nữ giới, vốn đã nhạy cảm với các yếu tố nội tiết và chuyển hóa, có thể bị “đánh kép” khi tiếp xúc thường xuyên với lượng đường cao. Lượng fructose tiêu thụ lớn hơn cũng liên quan với tỷ lệ ung thư dạ dày cao hơn, cho thấy không chỉ tổng đường mà loại đường cũng quan trọng. Dù vậy, nghiên cứu không ghi nhận mối liên hệ rõ ràng với đồ uống dùng chất tạo ngọt nhân tạo sau khi đã điều chỉnh các yếu tố khác, một chi tiết dễ bị hiểu sai nếu người tiêu dùng vội vã coi sản phẩm “diet” là vô hại.
Liệu nước ngọt có đường đang âm thầm “bào mòn” sức khỏe tiêu hóa?
Trước nay, nước ngọt có đường vốn đã bị cáo buộc liên quan đến béo phì, đái tháo đường type 2 và rối loạn chuyển hóa. Nghiên cứu mới chỉ làm bức tranh thêm u ám: đồ uống có gas, nước chanh pha đường, nước trái cây pha chế và đồ uống thể thao chứa đường đều nằm trong danh sách “đỏ” khi nói về nguy cơ ung thư dạ dày. Tăng cân, kháng insulin, viêm mạn tính, tổn thương DNA và thay đổi hệ vi sinh đường ruột là những cơ chế được nghi ngờ đứng sau mối liên hệ giữa đồ uống có đường và ung thư dạ dày. Tuy nhiên, lý do chính xác khiến các loại nước ngọt này có thể làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày hiện vẫn chưa được xác định.
Điều này đặt sức khỏe tiêu hóa vào một bài toán khó: chúng ta biết nước ngọt có đường không tốt, nhưng vẫn chưa thể chỉ ra “thủ phạm” cụ thể trong chuỗi phản ứng sinh học. Một số chuyên gia gợi ý rằng kháng insulin và béo phì – vốn thường đi kèm chế độ ăn nhiều đường – có thể là mắt xích then chốt. Tình trạng viêm được coi là yếu tố quan trọng trong sự phát triển của nhiều loại ung thư, trong đó có ung thư dạ dày. Dù vậy, vẫn chưa rõ liệu đồ uống có đường có trực tiếp làm tăng viêm và dẫn đến ung thư dạ dày hay không. Càng thiếu chắc chắn về cơ chế, chúng ta càng cần thận trọng hơn với thói quen uống nước ngọt hằng ngày, bởi một khi xuất hiện ung thư dạ dày, bệnh thường được phát hiện khi đã ở giai đoạn muộn, lựa chọn điều trị trở nên hạn chế.
Không phải cứ uống nước ngọt là ung thư, nhưng…
Điểm cần nhấn mạnh là nghiên cứu này mang tính quan sát, nên chỉ chứng minh được mối liên hệ, chứ chưa thể nói đồ uống có đường trực tiếp gây ung thư dạ dày. Con số “2,45 lần” không có nghĩa bất kỳ ai uống nước ngọt mỗi ngày đều sẽ mắc ung thư dạ dày. Nhưng nó là một lời cảnh báo rõ ràng rằng khi lượng đồ uống có đường tăng lên, nguy cơ ung thư cũng “nhích” theo hướng bất lợi. Tương tự, việc chưa tìm thấy mối liên hệ với đồ uống sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo không đồng nghĩa các sản phẩm này đã được chứng minh là an toàn tuyệt đối. Bằng chứng về nguy cơ ung thư nói chung của chất tạo ngọt nhân tạo vẫn chưa thống nhất, nên coi chúng như “vé miễn trừ” cho sức khỏe là cách hiểu thiếu thận trọng.
Phòng ngừa ung thư dạ dày không thể trông chờ vào việc cắt bỏ duy nhất một loại thực phẩm hay đồ uống. Kiểm soát cân nặng, không hút thuốc, hạn chế rượu bia, phát hiện và điều trị Helicobacter pylori khi có chỉ định vẫn là những trụ cột quan trọng trong bảo vệ sức khỏe tiêu hóa. Dù vậy, kết quả nghiên cứu là thêm một lý do hợp lý để giảm nước ngọt có đường, thay bằng nước lọc, trà hoặc đồ uống không bổ sung đường. Nếu mối liên hệ giữa đồ uống có đường và ung thư dạ dày tiếp tục được xác nhận qua các nghiên cứu trong tương lai, việc cắt giảm loại đồ uống này có thể trở thành biện pháp thực tế để giảm nguy cơ ung thư dạ dày. Câu hỏi không còn là “nước ngọt có nguy hiểm không?” mà là “chúng ta có chấp nhận đánh cược dạ dày của mình cho vài phút sảng khoái hay không?”.
Thay đổi nhỏ mỗi ngày để thoát phụ thuộc vào đồ uống có gas
Tin xấu là nước ngọt có đường, đồ uống có gas và nước uống thể thao đã bị gọi tên trong danh sách thức uống nên hạn chế; tin tốt là chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi thói quen này theo cách ít “đau khổ” hơn nhiều người tưởng. Các chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị bắt đầu bằng một thay đổi nhỏ mỗi ngày thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn nước ngọt ngay lập tức. Ví dụ, thay ly nước ngọt hoặc trà ngọt buổi chiều bằng nước lọc, nước có gas không đường hoặc trà đá không đường. Với trà ngọt, có thể pha nửa đường – nửa không đường, rồi giảm dần lượng đường. Với nước ngọt có gas, có thể pha loãng bằng nước có gas không đường hoặc rút tần suất từ mỗi ngày xuống vài ngày trong tuần.
Điều quan trọng là nhận ra đồ uống có đường không chỉ nằm ở lon nước ngọt rõ ràng; nước chanh pha sẵn, nước trái cây đóng chai, thậm chí một số loại “nước giải khát thiên nhiên” cũng có thể chứa lượng đường đáng kể. Khi đặt sức khỏe tiêu hóa lên bàn cân với một lon nước ngọt có đường, câu trả lời hợp lý là giảm dần để dừng lại, chứ không phải đợi đến khi dạ dày lên tiếng. Cần thêm nhiều nghiên cứu để xác định cơ chế chính xác và củng cố bằng chứng về mối liên hệ giữa đồ uống có đường và ung thư dạ dày. Nhưng ở thời điểm hiện tại, việc chủ động giảm đường trong đồ uống là lựa chọn ít rủi ro nhất, và có lẽ là khoản “đầu tư” thông minh nhất cho dạ dày của chính chúng ta.
