Bản quyền AI là gì và vì sao đang làm cả thế giới lúng túng?
Bản quyền AI là cách hệ thống pháp luật xác định quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm pháp lý đối với tác phẩm do AI tạo hoặc có AI hỗ trợ, bao gồm việc trả lời câu hỏi ai là tác giả, mức độ đóng góp sáng tạo của con người được tính như thế nào, và liệu những sản phẩm này có được bảo hộ như các tác phẩm truyền thống hay không trong môi trường xuất bản và phân phối số đang thay đổi nhanh chóng. Trong khi công nghệ có thể viết sách, vẽ tranh hay soạn nhạc trong vài phút, các nền tư pháp lại chưa thống nhất: người dùng, công ty AI hay không ai cả là chủ sở hữu hợp pháp? Sự lúng túng này không còn là chuyện lý thuyết mà đang tác động trực tiếp đến người sáng tạo, nhà xuất bản, nền tảng số và cả độc giả mỗi ngày, khi nội dung có bóng dáng trí tuệ nhân tạo xuất hiện khắp nơi.
Nga: câu lệnh cho AI chỉ là thao tác kỹ thuật, không phải sáng tạo
Nga đang chọn cách bảo vệ khái niệm “tác giả là con người” một cách khá cứng rắn. Trong vụ tranh chấp về hình ảnh AI dựa trên “Mona Lisa” và Tượng Nữ thần Tự do, tòa án Nga đã bác đơn kiện, cho rằng việc tạo những hình ảnh này “không phải là hoạt động sáng tạo mà chỉ là một quy trình kỹ thuật”. Tòa nhấn mạnh AI không có ý thức nên không thể thực hiện hoạt động sáng tạo, còn đóng góp của nguyên đơn chỉ dừng ở việc làm rõ các câu lệnh (prompt) đưa vào hệ thống, không đủ để cấu thành tính sáng tạo. Phán quyết đầu tiên này khẳng định rõ: dùng câu lệnh yêu cầu AI tạo hình ảnh không tạo ra quyền tác giả vì đó không được xem là hoạt động sáng tạo của con người. Song song, Nga vừa thông qua đạo luật thiết lập khuôn khổ pháp lý cho việc phát triển và sử dụng các mô hình nền tảng AI trong nước, sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Hướng tiếp cận này gửi đi thông điệp: copyright trí tuệ nhân tạo chỉ được thừa nhận khi con người có vai trò sáng tạo trực tiếp, không phải chỉ thao tác với công cụ.
Hệ quả thực tế là người dùng AI tại Nga khó có cơ sở pháp lý để đòi độc quyền đối với tác phẩm do AI tạo, nhất là hình ảnh. Doanh nghiệp sử dụng nội dung AI trên áo phông, cốc giữ nhiệt hay sản phẩm thương mại ít lo bị kiện vì “ăn cắp” ý tưởng prompt. Nhưng cái giá phải trả là sự mơ hồ cho cả hai phía: nếu không coi người nhập câu lệnh là tác giả, còn AI thì không được thừa nhận là chủ thể pháp lý, những nội dung này trôi nổi trong vùng xám về quyền sở hữu. Điều đó có thể làm nản lòng các nhà sáng tạo muốn đầu tư dài hạn vào thương hiệu cá nhân gắn với tác phẩm do AI hỗ trợ.
Hàn Quốc: công nhận bản quyền AI hỗ trợ nhưng giữ con người ở trung tâm
Trái với Nga, Hàn Quốc chọn cách ôm lấy sáng tạo kỹ thuật số nhưng không nhường vị trí trung tâm cho AI. Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA) lần đầu ban hành bộ tiêu chuẩn chính thức cho việc đăng ký bản quyền âm nhạc có sự hỗ trợ của AI. Theo quy định mới, tác phẩm chỉ đủ điều kiện đăng ký nếu tác giả đóng vai trò quan trọng trong viết lời, sáng tác hoặc phối khí; những bài hát được AI tạo ra hoàn toàn từ các câu lệnh văn bản đơn giản sẽ không được chấp nhận. Nói cách khác, bản quyền AI ở đây chỉ được ghi nhận khi có “xương sống” sáng tạo là con người. Người nộp đơn buộc phải khai báo công cụ AI đã sử dụng, giải thích cách tích hợp AI vào quá trình sáng tạo và cam kết tính chính xác của các thông tin cung cấp.
Điểm đáng chú ý là KOMCA có quyền yêu cầu hồ sơ chi tiết để xác định mức độ đóng góp của con người: tệp dự án từ phần mềm sản xuất âm nhạc, lịch sử chỉnh sửa, bản phổ nhạc, nhật ký câu lệnh hoặc log tạo nội dung của AI. Trên thực tế, nhà sản xuất có thể dùng AI để gợi ý ý tưởng, giai điệu hoặc bản phối, nhưng phải chứng minh rằng các quyết định sáng tạo mang tính cốt lõi đều do con người thực hiện. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là cách Hàn Quốc trả lời câu hỏi “ai là tác giả”: hệ thống bảo hộ bản quyền vẫn bao quanh con người, còn trí tuệ nhân tạo được xem là công cụ nâng cao năng suất. Chủ sở hữu hợp pháp là người sáng tạo, miễn là họ thể hiện rõ vai trò chủ đạo thay vì phó mặc cho câu lệnh.
Việt Nam: tranh luận giữa cấm tuyệt đối và quản lý dựa trên trách nhiệm
Tại Việt Nam, câu chuyện bản quyền AI gắn chặt với quy định xuất bản AI, và Quốc hội đang phải giải bài toán khó: vừa bảo vệ quyền tác giả, vừa không bóp nghẹt đổi mới. Khi góp ý cho dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, nhiều đại biểu nhận định AI là vấn đề mới, gây thách thức lớn cho quản lý xuất bản. Có ý kiến đề nghị không cho phép sử dụng AI để tạo ra 100% nội dung của một tác phẩm xuất bản, nhấn mạnh lo ngại về nguy cơ sách AI ra đời trong vài phút và chứa thông tin sai. Cùng lúc, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu cảnh báo AI có nguy cơ xâm phạm bản quyền rất lớn, nên luật phải có quy định cụ thể để kiểm soát và xác định trách nhiệm trong quá trình dùng dữ liệu tạo nội dung. Ông cũng yêu cầu công khai mức độ sử dụng AI trong tác phẩm để bảo đảm tính minh bạch và giúp người đọc biết sản phẩm được tạo ra như thế nào.
Nhưng không phải ai cũng ủng hộ cách tiếp cận “cấm cho chắc”. Trong bối cảnh AI được ứng dụng mạnh mẽ tại các doanh nghiệp, như ngành du lịch ở Ninh Bình dùng AI tạo video quảng bá ngắn, sách nói, chuyển thể nội dung sang nhiều ngôn ngữ từ dữ liệu chính thống, việc cấm xuất bản dùng 100% AI dễ trở nên lạc hậu. Có đại biểu đề xuất thay vì cấm phải tập trung vào trách nhiệm của con người về minh bạch tác giả, đối tác liên kết và thông báo mức độ sử dụng AI. Nhà xuất bản phải có người chịu trách nhiệm thẩm định cuối cùng, kể cả với nội dung có sự hỗ trợ của AI, đảm bảo không dùng dữ liệu từ tác phẩm vi phạm bản quyền hay nguồn trái phép; đồng thời kiểm tra trích dẫn, tính chính xác và nguy cơ xuyên tạc. Một câu hỏi gai góc được đặt ra: bản thảo do AI tạo có được công nhận là “bản thảo” theo luật hay không, nhất là khi AI có thể dùng ý tưởng, đoạn văn trùng với các tác phẩm đã có. Từ đó, vấn đề căn cốt lộ rõ: copyright trí tuệ nhân tạo sẽ được gắn với ai và ở mức nào trong hệ sinh thái xuất bản Việt Nam.
Ba mô hình, một câu hỏi: ai thực sự sở hữu tác phẩm do AI tạo?
Đặt Nga, Hàn Quốc và Việt Nam cạnh nhau, có thể thấy thế giới đang chia ba hướng rõ rệt cho bản quyền AI. Nga nghiêng về quan điểm “con người hoặc không ai cả”: prompt không phải hoạt động sáng tạo, nên người dùng không trở thành tác giả nếu chỉ nhập câu lệnh cho AI. Hàn Quốc chọn mô hình “AI là trợ lý sáng tạo”: tác phẩm chỉ được bảo hộ khi có chứng cứ cho thấy người sáng tạo giữ vai trò cốt lõi trong viết lời, sáng tác hoặc phối khí. Việt Nam vẫn đang tranh luận giữa xu hướng hạn chế mạnh tay với nội dung 100% AI và cách tiếp cận dựa trên trách nhiệm, minh bạch và cơ chế hậu kiểm theo nhóm rủi ro. Trong bối cảnh này, người sáng tạo và các nền tảng dùng AI sống trong vùng bất định pháp lý: cùng một bản nhạc, một cuốn sách hay một bức tranh, quyền sở hữu có thể được nhìn rất khác ở mỗi quốc gia.
Câu hỏi trung tâm vẫn chưa có câu trả lời thống nhất: ai sở hữu tác phẩm do AI tạo – người nhập câu lệnh, công ty cung cấp mô hình, hay không ai cả? Một văn bản pháp lý của Nga khẳng định tác giả là cá nhân có hoạt động sáng tạo trực tiếp tạo ra sản phẩm đó, trong khi quy định của Hàn Quốc buộc người nộp đơn phải khai báo cách tích hợp AI vào quá trình sáng tạo để chứng minh vai trò của mình. Ở Việt Nam, nhiều đại biểu nhấn mạnh trách nhiệm của nhà xuất bản và tác giả phải minh bạch mức độ dùng AI và nguồn dữ liệu. Chính sự khác biệt này tạo nên sự phân mảnh toàn cầu và bất định cho thị trường nội dung số: một bên là nguy cơ mất động lực sáng tạo nếu người dùng không được công nhận là tác giả, bên kia là rủi ro bản quyền và thông tin sai lệch nếu không buộc con người đứng mũi chịu sào. Trong giai đoạn quá độ này, giải pháp hợp lý cho người sáng tạo là chủ động lưu lại quá trình làm việc, phân biệt rõ phần do mình sáng tạo và phần AI hỗ trợ, đồng thời theo sát quy định ở từng thị trường. Luật chơi chưa ổn định, nhưng ai minh bạch và chứng minh được vai trò sáng tạo của mình sẽ có lợi thế khi bức tranh bản quyền AI từng bước hoàn thiện.
