Quyền tác giả AI: vấn đề mới nhưng không được phá vỡ nguyên tắc cũ
Quyền tác giả AI là cách gọi ngắn gọn cho toàn bộ các quy tắc của pháp luật sở hữu trí tuệ áp dụng cho tác phẩm tạo bởi AI, trong đó trọng tâm là xác định mức đóng góp con người, trách nhiệm pháp lý và giới hạn sử dụng dữ liệu để vừa khuyến khích sáng tạo vừa tránh việc công nghệ chiếm đoạt thành quả trí tuệ của người khác.
Điểm mấu chốt của tranh luận hiện nay là: trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra sản phẩm, nhưng pháp luật sở hữu trí tuệ được xây trên tiên đề “bảo hộ thành quả sáng tạo của trí tuệ con người”. Nếu xem AI như một “tác giả”, chúng ta đang tự gỡ nền móng của hệ thống. Tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu nhận định sự phát triển bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với các nguyên tắc nền tảng của pháp luật sở hữu trí tuệ. Nói cách khác, vấn đề không chỉ là kỹ thuật, mà là câu hỏi: xã hội muốn trao phần thưởng và trách nhiệm cho ai – máy hay người?
Đóng góp đáng kể và mang tính quyết định: ranh giới để phát sinh quyền
Các quy định hiện hành đã gửi đi một thông điệp khá rõ: quyền tác giả chỉ hình thành khi con người thực sự tham gia sáng tạo. Điều 5a Nghị định 17/2023/NĐ-CP nêu rõ quyền chỉ phát sinh nếu con người có “đóng góp đáng kể và mang tính quyết định” vào việc sáng tạo, định hình hoặc thực hiện, đồng thời chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của sản phẩm tạo ra. Trường hợp sản phẩm hoàn toàn do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra hoặc không đáp ứng các điều kiện đó thì không làm phát sinh quyền.
Cách tiếp cận này có lý: nếu chỉ gõ vài từ khóa rồi đòi được công nhận là tác giả, chúng ta đang hạ thấp giá trị của quyền tác giả và làm rối loạn thị trường nội dung. Như Tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu phân tích, “gán quyền tác giả cho người chỉ cung cấp một vài từ khoá là hạ thấp giá trị của quyền tác giả”. Vấn đề là các tiêu chí “đáng kể” và “mang tính quyết định” vẫn còn định tính; nếu không có bộ quy tắc cụ thể, rủi ro tranh chấp kéo dài là điều chắc chắn.
Con người phải đứng tên và đứng mũi chịu sào cho tác phẩm tạo bởi AI
Nếu muốn hưởng quyền tài sản từ tác phẩm tạo bởi AI, con người phải chấp nhận một nghĩa vụ đi kèm: chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của sản phẩm đó. Đây không phải chi tiết kỹ thuật mà là nguyên tắc đạo đức của hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ nhân tạo. AI không có tư cách pháp lý, không thể bị khởi kiện hay buộc bồi thường; vì vậy, mọi con đường trách nhiệm đều quay về nhà phát triển, đơn vị triển khai hoặc người sử dụng, tùy mức độ kiểm soát.
Điều này trở nên phức tạp khi một tác phẩm tạo bởi AI lại giống hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với tác phẩm, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp đã được bảo hộ của người khác. Khi đó, ai là người xâm phạm? AI chỉ là công cụ; người nhấn nút, người thiết kế mô hình hay tổ chức kinh doanh sản phẩm mới là chủ thể phải trả lời. Tuy nhiên, do đặc tính “hộp đen” và thiếu minh bạch dữ liệu huấn luyện, việc chứng minh tác phẩm nguồn đã bị dùng hay chưa là vô cùng khó. Không có cơ chế lưu vết và khai mở dữ liệu, nguyên tắc trách nhiệm này có nguy cơ trở thành khẩu hiệu.
Dữ liệu huấn luyện và bài toán không để AI biến di sản thành kho dữ liệu thương mại
Tranh cãi nóng nhất hiện nay nằm ở giai đoạn đầu vào: việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI mà không xin phép, không trả tiền có phải là xâm phạm quyền tác giả hay không? Một bên ví quá trình này như con người đọc sách để học, vì mục tiêu là nhận diện mô hình chứ không sao chép biểu đạt sáng tạo. Phía còn lại lo rằng các doanh nghiệp công nghệ đang miễn phí thu hoạch thành quả sáng tạo của người khác để xây dựng sản phẩm cạnh tranh trực tiếp với chính tác giả.
Trọng tâm ở đây là sự cân bằng: nếu cấm tuyệt đối, AI khó phát triển; nếu buông lỏng, di sản văn hóa và kho tác phẩm của nhân loại có thể biến thành mỏ dữ liệu thương mại mở không giới hạn. Việt Nam đang tiếp cận theo hướng ngoại lệ có điều kiện, đồng thời cho phép tác giả bảo lưu quyền và yêu cầu minh bạch dữ liệu huấn luyện. Nhưng như chính các nhà lập pháp thừa nhận, nếu nhà phát triển không công khai thông tin, chủ thể quyền gần như không thể biết tác phẩm của mình có bị dùng hay không. Minh bạch không chỉ là “tính năng tốt có thì hay”, mà là điều kiện để toàn bộ cơ chế bảo vệ quyền vận hành được.
Khung pháp luật sở hữu trí tuệ mới: bảo hộ hai tầng và tương lai còn bỏ ngỏ
Trước sức ép của AI tạo sinh, Việt Nam đã có phản ứng lập pháp sớm với ba đạo luật liên quan trực tiếp được thông qua trong cùng một năm, trong đó có Luật Trí tuệ nhân tạo và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Cách tiếp cận đang hình thành là mô hình “bảo hộ hai tầng”: một tầng quy định ngoại lệ có điều kiện cho khai thác văn bản và dữ liệu, tầng còn lại siết chặt điều kiện để quyền tác giả phát sinh, nhấn mạnh vai trò trung tâm của con người.
Hướng đi này theo tôi là hợp lý nhưng chưa đủ. Nếu không nhanh chóng xây dựng bộ quy tắc thẩm định rõ ràng cho tiêu chí “đóng góp đáng kể và mang tính quyết định”, chúng ta sẽ đẩy gánh nặng giải thích sang cơ quan thực thi và tòa án, khiến kết quả áp dụng thiếu thống nhất. Quan trọng hơn, luật phải bảo đảm hai điều tưởng như mâu thuẫn: tạo động lực mới cho sáng tạo con người thông qua công cụ AI, và không để AI biến di sản sáng tạo thành kho dữ liệu miễn phí cho mục đích thương mại. Khung pháp lý sẽ quyết định liệu AI trở thành đồng tác giả hay trở thành kẻ chiếm đoạt trong kỷ nguyên văn hóa số.
