Cải cách tổ chức để theo kịp thực tiễn
Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự là khuôn khổ pháp lý quy định cách tổ chức, hoạt động và phân định nhiệm vụ của các cơ quan tiến hành điều tra tội phạm, nhằm bảo đảm xử lý vụ việc đúng thẩm quyền và đúng trình tự.
Sáng 27/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự sửa đổi, trong bối cảnh cải cách bộ máy nhà nước đặt yêu cầu tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả. Dự thảo tập trung sửa đổi quy định về tổ chức, hoạt động của cơ quan điều tra, đồng thời bổ sung định hướng ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong xử lý tin báo, khởi tố và điều tra.
Sức ép tổ chức không nhỏ: từ ngày 1/3/2025, cơ quan điều tra công an cấp huyện được giải thể; các vụ án trước đây do cấp này xử lý, chiếm khoảng 80% tổng số vụ án trên cả nước, chuyển lên cơ quan điều tra công an cấp tỉnh. Vì vậy, sửa luật không chỉ là chỉnh lại sơ đồ cơ quan mà còn phải giải quyết bài toán năng lực và khả năng phản ứng tại địa bàn.
Mở rộng nguồn tuyển Điều tra viên, nhưng phải giữ tính chuyên sâu
Đề xuất mở rộng tiêu chuẩn tuyển chọn Điều tra viên là bước đi hợp lý nếu mục tiêu là bổ sung nhân lực có chuyên môn phù hợp với yêu cầu thực tế. Đại biểu Phạm Văn Hòa đánh giá việc tiếp thu mở rộng nguồn tuyển, trong đó ngoài người tốt nghiệp các ngành an ninh, cảnh sát và luật có thể xem xét những ngành đại học khác, đáp ứng yêu cầu tuyển dụng.
Mở cửa nguồn tuyển không đồng nghĩa hạ chuẩn. Điều tra hình sự đòi hỏi năng lực thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ, hiểu biết tố tụng, cùng khả năng làm việc độc lập và tuân thủ chặt chẽ thủ tục. Bởi vậy, bằng cấp chỉ nên là điều kiện đầu vào; đào tạo nghiệp vụ, kiểm tra năng lực và bố trí theo kinh nghiệm mới quyết định chất lượng thực thi.
Đại biểu Nguyễn Phương Thủy cũng lưu ý không nên để lãnh đạo công an cấp xã phải kiêm nhiệm quá nhiều việc trong khi điều tra cần sự tập trung chuyên sâu. Phân công Điều tra viên theo ngạch, năng lực, kinh nghiệm và tính chất vụ án sẽ thuyết phục hơn cách bố trí đồng loạt theo cấp hành chính.
Trao quyền quy định tổ chức: linh hoạt hơn, cần ranh giới rõ
Dự thảo giao Bộ trưởng Công an và Bộ trưởng Quốc phòng quy định cụ thể tổ chức, cơ cấu cơ quan điều tra thuộc lực lượng mình quản lý. Đại biểu Phạm Văn Hòa đồng tình với hướng này, bởi cơ cấu có thể điều chỉnh phù hợp yêu cầu từng giai đoạn và đồng bộ với tổ chức của hai bộ.
Ưu điểm là tránh phải sửa luật mỗi khi sắp xếp, tinh gọn bộ máy, đồng thời tạo điều kiện điều phối lực lượng nhanh hơn. Tuy nhiên, quyền chủ động về tổ chức không nên bị hiểu thành quyền thay đổi thẩm quyền tố tụng do luật và Bộ luật Tố tụng hình sự quy định. Ranh giới ấy cần được thể hiện minh bạch để tránh khoảng trống trách nhiệm hoặc chồng lấn khi chuyển giao vụ việc.
Đại biểu Phạm Văn Hòa từng đề xuất nghiên cứu cơ quan điều tra cấp khu vực, nhưng sau giải trình đã đồng ý rằng chưa cần thiết lập mô hình này. Thực tế phối hợp giữa công an cấp tỉnh với viện kiểm sát và tòa án khu vực được nêu như một căn cứ. Lựa chọn không lập thêm tầng nấc có thể giúp bộ máy gọn hơn, miễn là năng lực cấp tỉnh và phối hợp liên ngành đủ sức đáp ứng.
Tổ chức lại phải đi cùng khả năng xử lý kịp thời
Sau khi bỏ cấp huyện, khoảng cách địa lý trở thành vấn đề thực chất, nhất là ở vùng sâu, biên giới, hải đảo. Đại biểu Nguyễn Phương Thủy cảnh báo nếu tin báo tội phạm hoặc vụ án ít nghiêm trọng, nghiêm trọng đều phải chờ lực lượng cấp tỉnh xuống, dấu vết và tình tiết có thể thay đổi, làm giảm tính kịp thời.
Dự thảo cho phép cơ quan điều tra công an cấp tỉnh phân công xử lý một số nguồn tin hoặc vụ án ít nghiêm trọng, nghiêm trọng có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ và địa bàn liên quan. Với tội phạm quả tang ở địa bàn đặc thù như trên biển, lực lượng được giao tiến hành một số hoạt động ban đầu như bảo vệ hiện trường, ghi nhận lời khai và báo ngay cơ quan có thẩm quyền. Đây là cách lấp khoảng cách thực địa, không phải trao quyền điều tra không giới hạn.
Sau phiên thảo luận, Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang cho biết cơ quan soạn thảo sẽ phối hợp với Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tiếp thu ý kiến, hoàn thiện dự thảo, báo cáo Chính phủ và trình Quốc hội xem xét thông qua tại kỳ họp này. Kết luận cần hướng tới không chỉ là bộ máy linh hoạt trên giấy: mở rộng nguồn Điều tra viên và phân cấp nhiệm vụ chỉ có giá trị khi đi kèm tiêu chuẩn nghề nghiệp, trách nhiệm rõ ràng và năng lực xử lý kịp thời tại cơ sở.
