Định danh điện tử không chỉ dành cho con người
Định danh điện tử là việc gắn một danh tính có thể nhận biết và kiểm chứng trong môi trường số với chủ thể hoặc đối tượng cụ thể, làm cơ sở xác thực và thực hiện giao dịch. Sáng 26/10, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình bày dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử tại kỳ họp thứ hai, trong nhóm các dự án luật được trình Quốc hội. Điểm đáng chú ý không chỉ là mở rộng phạm vi định danh, mà còn là câu hỏi ai quyết định dữ liệu nào được thu thập, dùng vào việc gì và trong giới hạn nào.
Điều 7 nêu năm nhóm có thể được định danh điện tử: cơ quan, tổ chức, cá nhân; sản phẩm, hàng hóa, tài sản vật chất và đối tượng vật chất khác; dữ liệu, hình ảnh, âm thanh, video, phần mềm, dịch vụ số cùng một số tài sản và đối tượng phi vật chất; sự kiện, giao dịch, hành vi; địa điểm và không gian. Đây là phạm vi có thể định danh, không phải yêu cầu bắt buộc gắn mã cho mọi vật, dữ liệu hay hoạt động. Phân biệt này quan trọng: nếu hiểu danh mục như một nghĩa vụ phổ quát, người dân có thể hình dung một hệ thống thu thập bao trùm hơn điều dự thảo thực sự quy định.
Xác thực có thể làm giao dịch an toàn hơn
Dự thảo nhắm đến một vấn đề cụ thể: thông tin giả mạo và việc mua bán, cho thuê tài khoản ngân hàng, ví điện tử, thuê bao viễn thông hay tài khoản trên nền tảng số đang phức tạp hơn; cơ quan chức năng gặp khó khi xác minh người dùng, truy vết và xử lý vi phạm, nhất là với dịch vụ xuyên biên giới. Trong bối cảnh đó, định danh điện tử và xác thực điện tử có thể nối tài khoản giao dịch với một chủ thể có thể kiểm chứng, thay vì để tài khoản tồn tại như một lớp vỏ khó truy nguyên.
Dự thảo quy định giao dịch trên nền tảng số trong một số lĩnh vực như chứng khoán, viễn thông, ngân hàng, bưu chính, thương mại điện tử và khám, chữa bệnh phải liên kết, xác thực với danh tính điện tử của người tham gia; với lĩnh vực khác, cơ quan quản lý sẽ xác định danh mục giao dịch bắt buộc. Mối liên hệ này có thể giúp đối chiếu thông tin, phát hiện việc dùng danh tính không đúng và xác minh khi tranh chấp xảy ra. Đổi lại, nếu xác thực trở thành điều kiện vào quá nhiều dịch vụ, sai sót dữ liệu có thể khiến người dùng bị cản trở giao dịch. Vì vậy, phạm vi bắt buộc phải rõ và có cách xử lý lỗi hiệu quả.
Quyền kiểm soát dữ liệu phải đi cùng việc mở rộng
Dự thảo đặt nguyên tắc thu thập thông tin tối thiểu, không thu thập lại dữ liệu đã có; dữ liệu phải được xử lý vì mục đích hợp pháp, trong phạm vi cần thiết và tương xứng với mục đích sử dụng. Theo Điều 8, một số nhóm do cơ quan nhà nước trực tiếp định danh, trong đó có cơ quan, tổ chức, cá nhân, địa điểm, không gian và các đối tượng gắn với dữ liệu cốt lõi, dữ liệu quan trọng hoặc quyền sở hữu, sử dụng. Các đối tượng còn lại theo mô hình tự nguyện, do tổ chức đủ điều kiện thực hiện; Chính phủ sẽ quy định danh mục và lộ trình với nhóm bắt buộc. Cách phân tầng này là chốt kiểm soát cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc tiêu chí bắt buộc có minh bạch hay không.
Người dân có quyền kiểm soát việc sử dụng danh tính điện tử; chủ thể cũng có thể yêu cầu cập nhật, chỉnh sửa thông tin sai hoặc thay đổi, đồng thời được thông báo kịp thời khi dữ liệu danh tính bị xâm phạm. Đây là nền tảng đúng hướng, nhưng quyền trên giấy chỉ có ý nghĩa khi người dùng dễ xem dữ liệu nào đang được chia sẻ, dễ gửi yêu cầu sửa và nhận phản hồi đúng hạn. Dự thảo còn giao Chính phủ quy định việc cấp, quản lý, sử dụng và liên kết các mã định danh tự chủ, kèm cơ chế đối soát và trách nhiệm xử lý sai lệch giữa các mã.
Mở rộng định danh có thể tăng độ tin cậy của giao dịch số, nhưng bản thân việc xác thực không bảo đảm dữ liệu được dùng đúng mục đích. Cân bằng chỉ đạt được khi nhóm bắt buộc được giới hạn rõ, thu thập dữ liệu thực sự tối thiểu và người dân có công cụ hữu hiệu để kiểm soát, sửa sai, biết khi thông tin bị xâm phạm. Đó mới là thước đo thuyết phục cho dự thảo luật.
