Ung thư đại trực tràng trẻ hóa: vấn đề không còn của riêng người trên 60 tuổi
Ung thư đại trực tràng trẻ hóa là tình trạng bệnh ung thư ở đại tràng và trực tràng, vốn phổ biến ở người lớn tuổi, ngày càng xuất hiện nhiều hơn ở người dưới 60 tuổi, gắn với các yếu tố nguy cơ như tuổi tác, béo phì, tiền sử polyp, di truyền, chế độ ăn nhiều thịt đỏ, ít chất xơ và lối sống ít vận động. Ung thư đại trực tràng thường được gọi dân dã là ung thư ruột già, gồm ung thư đại tràng và trực tràng. Nguy cơ mắc bệnh nhìn chung tăng theo tuổi, nhưng thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp khởi phát sớm ở người trẻ, nên việc chủ quan vì “chưa đến tuổi” là rất nguy hiểm. Các nghiên cứu gần đây còn cho thấy thói quen ngồi quá lâu liên quan đến nguy cơ ung thư đại trực tràng khởi phát sớm. Vấn đề không nằm ở một yếu tố đơn lẻ, mà là sự cộng hưởng của lối sống hiện đại: ăn nhanh, ngồi nhiều, vận động ít, tầm soát muộn.
Năm nhóm nguy cơ cao: bạn đang ở đâu trên "bản đồ" nguy cơ?
Điều đáng lo nhất không phải là danh sách dài các yếu tố nguy cơ ung thư đại trực tràng, mà là việc nhiều người trẻ đang hội tụ cùng lúc nhiều yếu tố mà vẫn nghĩ mình khỏe. Theo các chuyên gia, có 5 nhóm nguy cơ cao cần đặc biệt lưu ý: tuổi, béo phì, tiền sử polyp, tiền sử gia đình và chế độ ăn nhiều thịt đỏ, ít chất xơ. Tuổi trên 60 là mốc nguy cơ rõ rệt, nhưng bệnh vẫn có thể xuất hiện ở người trẻ, nên tuổi không phải “lá bùa hộ mệnh”. Béo phì làm rối loạn chuyển hóa, tăng viêm và thay đổi hormone, tạo môi trường thuận lợi cho ung thư phát triển. Phần lớn ung thư đại trực tràng phát triển từ các polyp tuyến trong niêm mạc đại tràng; nếu từng có polyp hoặc có thân nhân mắc ung thư ruột, nguy cơ của bạn cao hơn mức trung bình. Cuối cùng, chế độ ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến và nghèo chất xơ là “mồi lửa” lâu dài cho đường ruột.
Ngồi lâu tăng 69% nguy cơ: lối sống ít vận động đang âm thầm hại ruột
Chúng ta thường gắn ung thư với thuốc lá hay rượu bia, nhưng bỏ qua một thủ phạm rất đời thường: chiếc ghế. Một nghiên cứu theo dõi gần 90.000 phụ nữ trẻ trong hơn 20 năm cho thấy nhóm ngồi xem tivi hơn 2 giờ mỗi ngày có nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng khởi phát sớm cao hơn khoảng 69% so với nhóm ngồi ít hơn. Đáng chú ý, mối liên hệ này vẫn tồn tại ngay cả khi đã điều chỉnh các yếu tố như BMI, vận động, chế độ ăn và tiền sử gia đình. Khi cơ thể ít vận động trong thời gian dài, nhu động ruột chậm lại, chất thải lưu trong ruột lâu hơn, môi trường vi sinh đường ruột bị mất cân bằng. Đồng thời, ngồi lâu liên quan đến đường huyết kém ổn định, giảm độ nhạy insulin, tăng tích tụ mỡ và phản ứng viêm mạn tính. Sai lầm phổ biến là nghĩ tập thể dục dồn vào cuối tuần có thể “gỡ” hết tác hại; thực tế, thời gian ngồi liên tục quá lâu mỗi ngày mới là vấn đề cần xử lý.
Ăn uống và cân nặng: thay đổi nhỏ, hiệu quả lớn trong phòng ngừa ung thư ruột
Nếu phải chọn một điểm khởi đầu để phòng ngừa ung thư ruột, đó nên là bàn ăn của bạn. Thịt đỏ như bò, heo, cừu là nguồn đạm quan trọng, nhưng tiêu thụ nhiều, đặc biệt dưới dạng thịt chế biến như xúc xích, thịt nguội, thịt xông khói, có liên quan đến nguy cơ ung thư đại trực tràng. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp thịt chế biến vào nhóm gây ung thư cho người, với bằng chứng đủ mạnh về mối liên quan với ung thư đại trực tràng. Ngược lại, rau, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt cung cấp chất xơ, giúp tăng khối lượng phân, hỗ trợ nhu động ruột và duy trì hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh. Một chế độ ăn đa dạng thực phẩm thực vật còn giúp kiểm soát cân nặng và cải thiện sức khỏe chuyển hóa. Thay vì loại bỏ hoàn toàn thịt, hãy đa dạng nguồn đạm, tăng cá, đậu, thực phẩm nguồn gốc thực vật, hạn chế thịt chế biến và những bữa ăn quá nhiều chất béo.
Tầm soát ung thư định kỳ và lối sống lành mạnh: chiến lược bảo vệ đường ruột lâu dài
Điểm yếu lớn nhất của chúng ta trước ung thư đại trực tràng không phải là thiếu thuốc, mà là thiếu thói quen tầm soát và duy trì lối sống lành mạnh. Đa số trường hợp ung thư đại trực tràng phát triển từ polyp tuyến, nghĩa là nếu phát hiện và cắt bỏ polyp sớm, có thể ngăn chặn ung thư hình thành. Người nguy cơ thông thường nên bắt đầu nội soi đại tràng từ khoảng 45 tuổi, trong khi người có nguy cơ cao, chẳng hạn có thân nhân mắc bệnh, cần trao đổi với bác sĩ để cân nhắc tầm soát sớm hơn. Về lối sống, mỗi người nên duy trì cân nặng phù hợp, vận động thường xuyên, tránh lối sống ít hoạt động thể lực, giảm thời gian ngồi liên tục bằng cách đứng dậy, đi lại sau mỗi 30–60 phút và đi bộ ngắn sau bữa ăn để hỗ trợ chuyển hóa, nhu động ruột. Tăng dần lượng rau, trái cây, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, uống đủ nước kết hợp vận động thường xuyên là nền tảng phòng ngừa ung thư ruột bền vững.
