Định nghĩa một bước ngoặt: AI trong giáo dục trên nền khoa học
AI trong giáo dục là việc tích hợp có chủ đích các hệ thống trí tuệ nhân tạo vào quá trình dạy học, đánh giá và quản trị nhà trường, dựa trên hiểu biết khoa học về cách người học suy nghĩ, ghi nhớ và phát triển năng lực trong môi trường số. Câu chuyện quan trọng nhất của tháng 9 không phải là “đem AI vào lớp học” cho đủ trào lưu, mà là việc khoa học giáo dục Việt Nam đang tự dựng cho mình một nền móng mới: đổi mới giáo dục phải dựa trên bằng chứng và được soi chiếu bởi khoa học nhận thức lẫn công nghệ giáo dục. Sáng 19/9, Trung tâm Nghiên cứu Xuất bản và Giáo dục IPER ra mắt cuốn “Nghiên cứu thực nghiệm trong Khoa học Giáo dục” như một cẩm nang xây dựng bằng chứng nghiêm túc cho mọi can thiệp dạy học. Một tuần sau, hội thảo quốc gia về khoa học giáo dục với chủ đề đổi mới giáo dục trong kỷ nguyên AI tiếp tục đặt câu hỏi: chúng ta sẽ tổ chức lại hệ thống thế nào để AI phục vụ người học, chứ không thay thế tư duy sư phạm.
IPER và cuốn sách thực nghiệm: Đổi mới giáo dục không còn “dò đường trong sương”
Điểm khác biệt của làn sóng AI trong giáo dục lần này là nó đi cùng một “ngôn ngữ chung” mới: nghiên cứu thực nghiệm trong khoa học giáo dục. Lễ ra mắt cuốn “Nghiên cứu thực nghiệm trong Khoa học Giáo dục” của TS. Lê Thị Thanh Tịnh và GS. Trần Trung tại Đại học Quốc gia Hà Nội không chỉ giới thiệu một chuyên khảo mà mở rộng đối thoại về vai trò của bằng chứng khoa học trong đổi mới giáo dục. Cuốn sách cung cấp một lộ trình đầy đủ từ đặt câu hỏi, thiết kế, triển khai và đo lường can thiệp đến phân tích, diễn giải và công bố kết quả, giúp các trường phổ thông và đại học tránh tình trạng “thử rồi bỏ” với công nghệ mới. Một câu nói đáng trích rút ra từ sự kiện này là: “Được biên soạn từ nhu cầu kết nối khoa học với thực tiễn giáo dục, cuốn sách mang đến một lộ trình tương đối toàn diện cho người đọc”. Nói cách khác, nếu không có một văn hóa thực nghiệm, AI trong giáo dục sẽ chỉ là một loạt dự án trình diễn, không phải là đổi mới hệ thống.
Hội thảo Đà Nẵng: Khi khoa học nhận thức bắt tay công nghệ giáo dục
Hội thảo quốc gia về khoa học giáo dục do Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng tổ chức với chủ đề “Đổi mới giáo dục trong kỷ nguyên AI: Góc nhìn từ khoa học nhận thức và công nghệ giáo dục” là minh chứng rõ ràng cho sự thay đổi tầm nhìn. Việc hội thảo tiếp nhận 317 bài tham luận từ hơn 120 cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý và tổ chức giáo dục thuộc hơn 20 tỉnh, thành phố, trong đó 225 bài được chọn in kỷ yếu và gần 190 bài tập trung vào trí tuệ nhân tạo và giáo dục trong môi trường số, cho thấy giới khoa học không còn đứng ngoài câu chuyện chuyển đổi số giáo dục. Ba tiểu ban chuyên đề – khoa học nhận thức và khoa học học tập trong kỷ nguyên AI, công nghệ giáo dục và đổi mới dạy học, đánh giá giáo dục và quản trị – đặt ra một chuẩn mực mới: mọi áp dụng AI trong giáo dục phải được soi dưới cả lăng kính tâm lý học, khoa học dữ liệu và quản trị nhà trường. Nếu không, “AI trong giáo dục” sẽ bị thu hẹp thành vài ứng dụng luyện thi và chấm bài tự động.
Từ nghị trường đến lớp học: Khuyến nghị Đà Nẵng và nền tảng giáo dục thông minh
Điểm then chốt của các hội thảo lần này là cam kết đưa khoa học giáo dục vào chính sách, chứ không dừng ở kỷ yếu. Thứ trưởng Phạm Quang Hưng nhấn mạnh, đây là dịp làm rõ sự gắn kết giữa nghiên cứu về người học, quá trình học tập và phát triển công nghệ giáo dục, gắn với các nghị quyết về đổi mới giáo dục. Một kết quả được kỳ vọng là “Khuyến nghị Đà Nẵng 2026” – văn bản đề xuất ưu tiên nghiên cứu khoa học giáo dục đến năm 2035, đồng thời tăng cường kết nối giữa nhà khoa học, cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Ở tầng hạ tầng, Bộ đang xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia với gia sư trí tuệ nhân tạo và hệ thống thực ảo làm lõi, hỗ trợ người học tự học và thực hành. Câu nói đáng ghi lại là: “Chương trình khoa học giáo dục quốc gia cần thúc đẩy sự tiếp nối từ nghiên cứu nền tảng đến kiểm chứng giải pháp và dự báo dài hạn, chú trọng trí tuệ nhân tạo và tương lai giáo dục”. Đây chính là cách chuyển đổi số giáo dục được gắn với trách nhiệm giải trình, chứ không phải một cuộc chạy đua phần mềm.
Bài kiểm tra lớn: Đặt người học ở trung tâm của AI trong giáo dục
Giữa làn sóng công nghệ giáo dục, các cảnh báo quốc tế được nhắc lại tại hội thảo như những “bài kiểm tra” cho chính sách. OECD lưu ý rằng làm bài tốt hơn nhờ trí tuệ nhân tạo chưa chắc phản ánh tiến bộ học tập, còn UNESCO khuyến nghị đánh giá công nghệ theo bối cảnh, bằng chứng, tính công bằng và khả năng duy trì. Thứ trưởng Phạm Quang Hưng đặt câu hỏi thẳng: trong điều kiện nào công nghệ thực sự giúp người học nâng cao năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng vận dụng; và kết quả đó có duy trì được khi giảm hỗ trợ của công nghệ hay không. Điều này buộc các nhà nghiên cứu và nhà trường phải thiết kế lại hoạt động học tập, đánh giá, bồi dưỡng giáo viên để họ đủ năng lực dạy học trong môi trường có AI. Bản chất của đổi mới giáo dục ở đây không phải “thêm AI” mà là đặt lại trọng tâm: từ sản phẩm công nghệ sang phẩm chất và năng lực người học, từ dự án đơn lẻ sang hệ sinh thái khoa học giáo dục gắn với chuyển đổi số giáo dục và công nghệ giáo dục thông minh.
