Khi nào khoa học thực sự trở thành động lực phát triển?
Chuyển hóa khoa học là quá trình đưa tri thức và kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm thành công nghệ thực tiễn, sản phẩm từ nghiên cứu và giải pháp cụ thể phục vụ đời sống, doanh nghiệp và phát triển kinh tế, thay vì dừng lại ở các công bố hàn lâm hoặc báo cáo hội thảo. Khoa học chỉ trở thành động lực phát triển khi đi trọn hành trình này. Kết quả nghiên cứu chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển giao, thương mại hóa và ứng dụng để giải quyết những bài toán phát triển cụ thể. Ngược lại, nếu tri thức bị “mắc kẹt” trong luận văn, tạp chí, nó không thể tạo ra năng suất mới, ngành nghề mới hay việc làm mới. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn là có bao nhiêu đề tài, mà là bao nhiêu công nghệ thực tiễn và sản phẩm từ nghiên cứu đã ra đời để phục vụ nền kinh tế.
Nền móng khoa học cơ bản và yêu cầu công nghệ lõi
Muốn có công nghệ thực tiễn đủ mạnh, không thể bỏ qua nền tảng khoa học cơ bản. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá hàng đầu, là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại và phát triển đất nước nhanh, bền vững. Điều này không phải khẩu hiệu. Không có khoa học cơ bản vững, rất khó hình thành công nghệ lõi, càng khó nói đến tự chủ công nghệ trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn, lượng tử, công nghệ sinh học hay vật liệu tiên tiến. Việc xác định danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược chính là cách đặt ưu tiên cho những mảng có khả năng tạo ra thay đổi lớn về năng suất và cấu trúc kinh tế. Nói cách khác, đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư dài hạn cho năng lực cạnh tranh công nghệ của quốc gia.
Tri thức, sáng tạo và nguồn nhân lực: Trái tim của cuộc chơi công nghệ
Nếu khoa học cơ bản là nền móng thì con người là yếu tố quyết định khả năng biến tri thức thành sức mạnh công nghệ. Cạnh tranh công nghệ thực chất là cạnh tranh về con người và trí tuệ. Công nghệ tự thân không thể tạo ra thịnh vượng nếu thiếu con người có tri thức, khả năng phán đoán, sức sáng tạo và quyết tâm xác định mục tiêu. Điều này đòi hỏi một chiến lược nguồn nhân lực chất lượng cao: gắn giáo dục với nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế, tăng cường kết nối giữa trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước, đồng thời nuôi dưỡng tinh thần học tập suốt đời. Những chương trình đào tạo về bán dẫn, AI, an toàn và an ninh mạng tại các địa phương như Gia Lai cho thấy khi địa phương coi khoa học công nghệ là một phần của chiến lược phát triển, thay vì hoạt động nghiên cứu riêng lẻ, thì cơ hội hình thành sản phẩm từ nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ mới sẽ tăng lên rõ rệt.
Khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và nhà máy
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa kết quả nghiên cứu và thị trường. Có những công trình có giá trị khoa học nhưng không tìm được địa chỉ ứng dụng; trong khi nhiều doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ lại không tìm được nhóm nghiên cứu phù hợp. Nguồn lực Nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp chưa kết nối thành một chuỗi thống nhất. Khoảng trống này khiến nhiều công nghệ tiềm năng dừng ở mức thử nghiệm, không đi được đến sản xuất quy mô lớn. Để khắc phục, cần một hệ sinh thái hỗ trợ trọn chuỗi: từ đặt hàng nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, đến hỗ trợ thử nghiệm, chứng nhận, xây dựng thị trường ban đầu và cơ chế chia sẻ rủi ro. Thương mại hóa không nên là “bước cuối” của đề tài; ngay từ khi thiết kế nhiệm vụ, phải tính đến nhu cầu thị trường, khả năng ứng dụng và đối tượng tiếp nhận công nghệ.
Mô hình “Ba nhà” và con đường chuyển hóa khoa học thành tăng trưởng
Muốn chuyển hóa khoa học thành động lực phát triển kinh tế, không thể trông chờ vào một chủ thể đơn lẻ. Mô hình liên kết “Ba nhà” – Nhà nước, nhà trường/viện nghiên cứu và doanh nghiệp – được xem là khung hợp tác cần thiết để cùng giải quyết một bài toán cụ thể và cùng chịu trách nhiệm về kết quả. Khi bài toán xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu đặt hàng, xác định yêu cầu kỹ thuật, đầu tư thử nghiệm và tiếp nhận công nghệ; nhà khoa học tiếp cận vấn đề thực tế; Nhà nước tập trung hỗ trợ những khâu rủi ro cao như nghiên cứu nền tảng và thử nghiệm công nghệ mới. Từ Nghị quyết 57-NQ/TW đến các diễn đàn khoa học quốc tế, yêu cầu ngày càng rõ: phải khơi thông dòng chảy từ tri thức đến công nghệ, từ công nghệ đến sản phẩm và từ sản phẩm đến giá trị phát triển. Nếu không dám thay đổi tư duy quản lý, cơ chế tài chính và cách đánh giá khoa học, chúng ta sẽ tiếp tục có nhiều đề tài nhưng ít công nghệ thực tiễn và ít sản phẩm từ nghiên cứu đủ sức cạnh tranh.
