Khám sức khỏe định kỳ miễn phí: từ chính sách đến câu hỏi về tiến độ
Chính sách khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí là chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, trong đó toàn bộ người dân được kiểm tra sức khỏe tổng quát, phát hiện sớm bệnh tật và yếu tố nguy cơ, hoàn toàn không phải trả chi phí cho dịch vụ khám cơ bản, nhằm chuyển hệ thống y tế từ ưu tiên chữa bệnh sang phòng ngừa bệnh tật chủ động trên phạm vi toàn dân. Về mặt chủ trương, hiếm có chính sách an sinh nào nhận được đồng thuận rộng đến vậy. Nhưng khi nhìn vào tiến độ triển khai, có thể thấy bức tranh không phẳng: vài địa phương đã biến khẩu hiệu thành lịch khám cụ thể từng thôn bản, trong khi nơi khác vẫn ở giai đoạn vận động người dân đi khám. Câu hỏi đặt ra không phải liệu chương trình này có cần thiết hay không, mà là: ai đang thực sự coi đây là chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn dân, chứ không chỉ là một chiến dịch phong trào.
Hà Nội: Mỹ Đức cho thấy sức mạnh của điểm khám lưu động
Mỹ Đức là một ví dụ điển hình cho cách một xã có thể biến kế hoạch khám sức khỏe định kỳ thành dịch vụ y tế "đến tận ngõ". Thực hiện kế hoạch của Sở Y tế về khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí cho người dân, xã bắt đầu đồng loạt triển khai từ ngày 1-7, áp dụng cho mọi người dân thường trú hoặc tạm trú từ 12 tháng trở lên, có xác nhận qua VNeID. Tinh thần chăm sóc sức khỏe cộng đồng thể hiện rõ ở việc chia nhóm đối tượng và bố trí hệ thống khám: Bệnh viện Đa khoa Mỹ Đức phụ trách người từ 18 tuổi trở lên, 5 điểm y tế trong xã lo nhóm trẻ dưới 6 tuổi. Con số biết nói: đến 15-9, trong 45.437 người cần khám, mới 17.066 người được khám, đạt 38%. Nhưng nếu nhìn sâu, trẻ dưới 6 tuổi và nhóm 6–18 tuổi đã lần lượt đạt 95% và 97%, trong khi người trên 18 tuổi mới đạt 5%. "Tổng số người được khám từ 1-7 đến 15-9 đạt 38% nhưng nhóm người lớn trên 18 tuổi mới chỉ đạt 5%, cho thấy thách thức lớn trong việc kéo người trưởng thành tham gia khám sức khỏe định kỳ". Điểm đáng khen là cách Mỹ Đức giải quyết bài toán tiếp cận. Từ 14-9 đến 15-10, xã bố trí các điểm khám lưu động tại Điểm Y tế Hợp Thanh và hàng loạt nhà văn hóa thôn Vài, Vân Thọ, Ải, Phú Hiền, Đồng Chiêm, An Phú, Nam Thanh Hà cùng hội trường UBND xã An Phú cũ. Mô hình lưu động rõ ràng không phải chi tiết kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị: đặt sức khỏe người cao tuổi, người khuyết tật, hộ khó khăn ngang hàng với khả năng hoàn thành chỉ tiêu. Người dân ghi nhận rất cụ thể: việc đưa điểm khám về thôn giúp tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại và tạo điều kiện để họ dễ dàng tiếp cận dịch vụ y tế. Nếu muốn biến khám sức khỏe định kỳ thành thói quen, không thể chỉ trông chờ người dân tự đến trạm y tế; bài học Mỹ Đức là phải chủ động đi tới nơi họ sống và làm việc.
Lào Cai: khi chiến dịch sàng lọc miễn phí trở thành chiến lược phòng bệnh
Lào Cai cho thấy một cách làm khác: xem khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí như chiến lược phòng ngừa bệnh tật trên toàn tỉnh, chứ không chỉ vài điểm thí điểm. Ở xã Cao Sơn, trạm y tế không chờ dân đến, mà bố trí điểm khám linh hoạt tại trạm và nhà văn hóa các thôn, đồng thời đến tận hộ gia đình có người cao tuổi, trẻ nhỏ để thăm khám và tư vấn. Hơn 1.400 người ở địa bàn vùng cao còn nhiều khó khăn đã được khám miễn phí trong đợt 17–20/8, kèm kiểm tra sức khỏe, sàng lọc, tư vấn dinh dưỡng và phòng chống bệnh tật. Đây là chăm sóc sức khỏe cộng đồng đúng nghĩa: y tế cơ sở trở thành cánh tay phòng bệnh, không chỉ là nơi kê đơn. Ở phường Lào Cai, trạm y tế tổ chức khám sức khỏe định kỳ tại các nhà văn hóa khu dân cư, tập trung vào trẻ dưới 6 tuổi, người từ 18 tuổi, ưu tiên người trên 40 tuổi và bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn. Người dân được khám tổng quát, sàng lọc bệnh mắt, test nhanh đường huyết, tư vấn phòng chống bệnh không lây nhiễm, trẻ em được đánh giá thể chất. Quan trọng hơn, toàn bộ thông tin được cập nhật vào hồ sơ quản lý sức khỏe. "Trong tháng 8, hơn 2.100 người dân được khám sức khỏe miễn phí, nâng tổng số lượt khám lũy kế lên hơn 23.600 người, đóng góp vào tỷ lệ 61,5% dân số được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí, bằng 153,8% kế hoạch". Những con số này cho thấy khi coi khám sức khỏe định kỳ là cốt lõi của chăm sóc sức khỏe ban đầu, chiến dịch có thể chuyển thành thói quen: chủ động khám sức khỏe, phát hiện sớm bệnh tật, bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
Khoảng trống và bài học cho chiến lược phòng ngừa bệnh tật toàn dân
Dù những ví dụ từ Hà Nội và Lào Cai cho thấy sức sống của chương trình sàng lọc miễn phí, khoảng trống vẫn hiện rõ. Ngay tại Mỹ Đức, tỷ lệ người trưởng thành đi khám thấp cho thấy rào cản không chỉ là khoảng cách địa lý mà còn là tâm lý coi khám sức khỏe định kỳ là không cần thiết nếu chưa thấy triệu chứng. Ở Lào Cai, dù tỷ lệ dân được khám đã vượt kế hoạch, mục tiêu mỗi người được khám ít nhất một lần trong năm vẫn là thách thức, buộc địa phương phải vừa đẩy nhanh tiến độ, vừa mở rộng độ bao phủ và nâng chất lượng hoạt động khám. Câu chuyện này nói thẳng rằng: nếu không gắn khám sức khỏe định kỳ với lợi ích cụ thể, dễ hiểu cho người dân, chương trình sẽ dừng lại ở mức hoàn thành chỉ tiêu theo quý, không đủ sức thay đổi hành vi sức khỏe. Điểm sáng là định hướng đã khá rõ: chuyển mạnh từ tư duy chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh và phát hiện sớm bệnh tật. Việc tổ chức khám ngay tại nhà văn hóa khu dân cư, trạm y tế xã, điểm lưu động ở thôn bản giúp người dân tiết kiệm thời gian, thuận lợi hơn khi kiểm tra sức khỏe định kỳ. Đó chính là nền tảng của một chiến lược phòng ngừa toàn dân: dịch vụ y tế phải "bước xuống" cơ sở, hồ sơ sức khỏe phải được cập nhật, và thông điệp phải rõ ràng: khám để không phải điều trị muộn. Những địa phương đi trước đã chỉ ra đường; phần còn lại là liệu chúng ta có đủ quyết tâm để biến chăm sóc sức khỏe cộng đồng chủ động thành chuẩn mực, chứ không là ngoại lệ.
