Khám sức khỏe định kỳ miễn phí là gì và vì sao mắc kẹt ở khâu triển khai?
Khám sức khỏe định kỳ miễn phí là chương trình y tế cộng đồng trong đó người dân được khám, sàng lọc sức khỏe tối thiểu mỗi năm một lần mà không phải chi trả, nhằm phát hiện sớm bệnh tật, yếu tố nguy cơ và cập nhật dữ liệu sức khỏe điện tử phục vụ quản lý suốt vòng đời. Bộ Y tế cho biết đến nay, trên 50% người dân cả nước đã được hưởng chương trình này, một số địa phương đạt trên 90% dân số được khám. Tại TP.HCM, gần 4 triệu người đã được khám, tương đương 43,1% dân số, cho thấy sức bật của những nơi tổ chức tốt. Tuy vậy, nhiều tỉnh phản ánh bị “tắc” ở danh mục kỹ thuật, quy trình sàng lọc, cách tính kết quả, thiếu bác sĩ và áp lực cơ sở vật chất. Nếu chỉ “đếm đầu người” mà không gỡ các vướng mắc này, khám sức khỏe định kỳ miễn phí sẽ biến thành chiến dịch phong trào, tốn nguồn lực nhưng hiệu quả thấp.
Bộ Y tế hướng dẫn: Rõ quy trình, linh hoạt cách tính để không khám chồng khám
Điểm mấu chốt trong đợt Bộ Y tế hướng dẫn lần này là tháo gỡ nỗi lo của địa phương về chuyên môn và thống kê: khám thế nào cho đúng và tính thế nào cho đủ. Về nội dung, Bộ đã ban hành công văn hướng dẫn chuyên môn khám sức khỏe định kỳ, yêu cầu hồ sơ và nội dung khám tuân theo quy định trong Thông tư chuyên ngành. Quan trọng hơn, Bộ nhấn mạnh không bắt buộc tất cả người dân phải làm đầy đủ cận lâm sàng; bác sĩ sẽ chỉ định tùy tình trạng thực tế, tránh lạm dụng xét nghiệm. Đây là bước điều chỉnh hợp lý, vừa giảm tải cho tuyến cơ sở, vừa tiết kiệm chi phí cho chương trình y tế cộng đồng. Ở khía cạnh thống kê, Bộ đã làm rõ: khám sức khỏe nghề nghiệp, khám đầu năm học, khám theo bảo hiểm y tế, nếu đáp ứng yêu cầu, đều được tính vào kết quả khám sức khỏe định kỳ miễn phí cho người dân mỗi năm. Điều này chấm dứt tình trạng khám chồng khám, giúp địa phương không phải tổ chức thêm đợt khám hình thức.
Bốn nhóm được khám sức khỏe tại nhà: mở rộng nhưng phải làm cho nghiêm
Một thay đổi mang tính nhân văn là Bộ Y tế hướng dẫn cho phép 4 nhóm đối tượng được khám sức khỏe tại nhà hoặc bằng các đoàn khám lưu động khi cần: người cao tuổi, người khuyết tật nặng, người bệnh nặng và người nằm một chỗ. Trước đó, chính các nhóm này là “điểm mù” của chương trình, vì rất khó di chuyển đến cơ sở y tế. Việc ưu tiên khám sức khỏe định kỳ miễn phí tại nhà cho họ không chỉ là hỗ trợ logistic mà là thước đo tính công bằng của chương trình y tế cộng đồng. Dù vậy, nếu địa phương chỉ đưa vài bàn đo huyết áp, phát thuốc rồi gọi đó là “khám tại nhà” thì chương trình sẽ mất ý nghĩa. Bộ đã cho phép tổ chức đội lưu động đến thôn, bản, điểm trạm tại vùng dân cư phân tán, nhưng đi kèm yêu cầu bảo đảm điều kiện chuyên môn đầy đủ. Cơ hội đã có, câu hỏi là địa phương có dám ưu tiên nhân lực tốt cho những nhóm yếu thế này hay không.
Điều kiện cơ sở y tế và hạ tầng dữ liệu: không đạt chuẩn thì đừng xin thêm việc
Để tránh tình trạng khám qua loa, Bộ Y tế yêu cầu chỉ tổ chức khám sức khỏe định kỳ miễn phí tại các cơ sở y tế đủ điều kiện, có đủ bác sĩ các chuyên khoa nội, ngoại, da liễu, răng hàm mặt, mắt, tai mũi họng và sản khoa. Theo quy định, cơ sở tổ chức khám phải có đầy đủ bộ phận lâm sàng, cận lâm sàng, nhân lực và trang thiết bị phù hợp với mẫu phiếu và tiêu chuẩn khám sức khỏe. Đây là “vạch chuẩn” rất rõ: trạm y tế nào không đáp ứng mà vẫn cố tổ chức khám, về bản chất là đang làm hại chương trình. Ở chiều ngược lại, Bộ yêu cầu chuẩn hóa việc thu thập, cập nhật và kết nối dữ liệu khám sức khỏe định kỳ với hệ thống bảo hiểm y tế, cơ sở dữ liệu VNeID và Sổ sức khỏe điện tử. Bác sĩ phải ưu tiên kế thừa các kết quả xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh còn giá trị trên hệ thống, thay vì chỉ định lại, để giảm trùng lặp và tiết kiệm chi phí. Nếu địa phương không đầu tư tối thiểu cho hạ tầng dữ liệu, mọi khẩu hiệu “tiết kiệm, hiệu quả” đều chỉ nằm trên giấy.
Làm sao để chương trình thực chất, không phải phong trào?
Nền tảng chính sách đã khá rõ: khám sức khỏe định kỳ miễn phí phải bảo đảm thực chất, hiệu quả, tiết kiệm chi phí và gắn với quản lý sức khỏe điện tử toàn dân. Bộ Y tế đang tiếp tục tổng hợp kết quả từ các tỉnh, xây dựng hướng dẫn sàng lọc theo nhóm bệnh, hoàn thiện phương pháp phân tích, xử lý dữ liệu khám sức khỏe định kỳ; các nội dung này sẽ được triển khai tiếp thời gian tới. Tuy nhiên, để chương trình y tế cộng đồng này không biến thành cuộc vận động ngắn hạn, địa phương cần thay đổi cách làm: đặt mục tiêu phát hiện sớm bệnh tật lên trên chỉ tiêu phần trăm dân số; bảo đảm bác sĩ có đủ thời gian khám, không biến thành thủ tục “đóng dấu”; và ưu tiên nhóm yếu thế bằng những đợt khám sức khỏe tại nhà được tổ chức nghiêm túc. Nếu tận dụng tốt hướng dẫn của Bộ, các tỉnh không những giảm lãng phí xét nghiệm trùng lặp mà còn xây được một kho dữ liệu sức khỏe sống, giúp hệ thống y tế đi trước bệnh tật, thay vì chạy theo điều trị.
