Bớt ứng dụng phải bắt đầu từ cách tổ chức dịch vụ
Ứng dụng công là phần mềm do cơ quan nhà nước hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ công triển khai để người dân thực hiện thủ tục, tra cứu quyền lợi và nhận thông báo. Muốn chúng thuận tiện, người dân không nên phải cài một ứng dụng riêng cho từng dịch vụ hoặc khai lại dữ liệu cơ quan đã có. Tại phiên thảo luận Quốc hội sáng 4/11 về dự án Luật An ninh dữ liệu, đại biểu Lê Thị Thanh Lam (Cần Thơ) nêu câu hỏi từ ý kiến cử tri: dữ liệu được bảo vệ ra sao, và việc sử dụng dịch vụ số có thực sự tiện lợi hay không? Bà chỉ ra cảnh điện thoại dung lượng nhỏ phải chứa VNeID, ứng dụng bảo hiểm xã hội, thuế, giao thông, quản lý giấy tờ, điện và nước. Đây không phải chuyện giao diện bất tiện đơn thuần: quá nhiều ứng dụng khiến người dùng khó theo dõi, còn các hệ thống trùng lặp có thể tạo thêm đầu mối lưu giữ thông tin cá nhân.
Theo đại biểu Lam, máy đầy và chạy chậm, trong khi thông báo liên tục trộn tin tuyên truyền, lời nhắc với thông tin về hồ sơ, thời hạn và quyền lợi. Khi thông tin dồn dập, người dân có thể bỏ qua điều quan trọng. Vì thế, đòi hỏi cài thêm ứng dụng để nhận một dịch vụ mới là cách chuyển gánh nặng thiết kế hệ thống sang người sử dụng.
Kết nối dữ liệu phải đi cùng giới hạn và trách nhiệm
Hợp nhất trải nghiệm không có nghĩa là gom mọi dữ liệu vào một nơi rồi mở quyền truy cập rộng rãi. Đại biểu Lam dẫn số liệu trong báo cáo thẩm tra: năm 2025 ghi nhận khoảng 552.000 cuộc tấn công mạng và khoảng 300 vụ rao bán hơn 1,7 triệu bản ghi dữ liệu; kiểm tra tại 7 bộ, ngành, địa phương kết nối Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư phát hiện 1.315 lỗ hổng bảo mật nghiêm trọng. Những con số ấy cho thấy kết nối dữ liệu có thể giảm thao tác cho người dân, nhưng mỗi điểm truy cập cũng cần được kiểm soát.
Đề xuất hợp lý là rà soát từng dịch vụ: nơi nào nên tích hợp vào nền tảng dùng chung, nơi nào chỉ cần kết nối và chia sẻ dữ liệu. Cơ quan nhà nước cũng không nên yêu cầu người dân nộp lại thông tin đã có. Theo đại biểu Lam, VNeID đã thành kênh giao tiếp chủ yếu; mục tiêu năm 2027 là liên thông các cơ sở dữ liệu và không bắt người dân khai lại thông tin. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, miễn là việc sử dụng dữ liệu được giới hạn đúng mục đích, có trách nhiệm và có thể kiểm tra.
Ít ứng dụng hơn chỉ có ý nghĩa khi hệ thống nền tảng được đánh giá an ninh, các đơn vị phân quyền theo nhu cầu và việc truy cập được lưu vết. Nếu không, sự tiện lợi có thể đổi lấy một điểm tập trung rủi ro lớn hơn. Kết nối dữ liệu vì thế phải được thiết kế như một cơ chế có rào chắn, không phải quyền chia sẻ mặc định.
Người bị ảnh hưởng cần được báo tin kịp thời
Nỗi lo lộ lọt không còn trừu tượng khi người dân nhận cuộc gọi hoặc tin nhắn lừa đảo chứa đúng họ tên, số căn cước, thậm chí giả giọng nói hay khuôn mặt người thân. Đại biểu Lam cho rằng cá nhân cần biết dữ liệu của mình đã bị lộ để chủ động tự bảo vệ. Bởi vậy, bảo vệ dữ liệu cá nhân phải bao gồm nghĩa vụ thông báo, không chỉ các biện pháp kỹ thuật đứng sau hệ thống.
Bà đề nghị khi dữ liệu bị lộ, đơn vị quản lý phải báo kịp thời cho người bị ảnh hưởng, nêu hướng phòng tránh lừa đảo và bảo đảm thống nhất với Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân. Một thông báo hữu ích cần giúp người nhận biết dữ liệu nào có thể bị lộ, nguy cơ gì đang hiện hữu và nên làm gì tiếp theo. Cảnh báo chung chung hoặc đến muộn khó giúp người dân khóa tài khoản, đổi mật khẩu hay đề phòng giao dịch bất thường.
Trách nhiệm cũng không dừng ở một cơ quan. Đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đồng Tháp) lưu ý sự cố có thể bắt đầu từ tài khoản bị lừa mật khẩu, mật khẩu yếu, quyền quản trị quá rộng, nhân viên sao chép dữ liệu hoặc bên thứ ba thiếu giám sát. Điều đó khiến quy trình phối hợp ứng phó và thông tin rõ ràng cho người bị ảnh hưởng trở thành phần thiết yếu của an ninh, chứ không phải thủ tục bổ sung.
Chia sẻ có kiểm soát, không dựng thêm rào cản
Bảo vệ dữ liệu không nên biến thành lý do khiến thông tin hợp pháp không đến được nơi cần thiết. Trong phiên thảo luận, đại biểu Phạm Thu Xanh (Hải Phòng) nhấn mạnh dữ liệu cần được khai thác hợp pháp để phục vụ điều trị: bệnh nhân có thể cần hội chẩn, kết quả xét nghiệm hoặc tiền sử bệnh án kịp thời. Bà đề nghị quy định rõ cơ chế chuyển, chia sẻ dữ liệu cho hội chẩn, chẩn đoán, điều trị và thanh toán theo yêu cầu hợp pháp hoặc khi người bệnh đồng ý.
Bài học cho các dịch vụ công cũng tương tự: phải xác định ai được xem dữ liệu nào, vì mục đích gì, trong thời gian bao lâu và ai chịu trách nhiệm nếu xảy ra sự cố. Đồng thời, thông báo về hồ sơ hành chính, thời hạn giải quyết và quyền lợi nên được phân loại, ưu tiên gửi qua VNeID như đề xuất của đại biểu Lam. Khi người dân có một đầu mối dễ theo dõi mà các cơ quan vẫn chịu trách nhiệm riêng về dữ liệu mình quản lý, tiện lợi và an toàn có thể cùng tồn tại.
Kết luận, lời giải không phải là buộc người dân chọn giữa chiếc điện thoại đầy ứng dụng và quyền riêng tư. Chính phủ cần rà soát để tích hợp dịch vụ phù hợp, thúc đẩy kết nối dữ liệu có kiểm soát, chấm dứt yêu cầu khai lại thông tin đã có và buộc đơn vị quản lý báo tin khi dữ liệu bị lộ. Ít ứng dụng trùng lặp, ít đầu mối nắm dữ liệu và trách nhiệm bảo vệ rõ ràng mới là cách giảm phiền toái mà không đánh đổi an toàn.
