Những khuôn hình lưu lại một miền Trung đang đổi thay
Ảnh miền Trung xưa là những khuôn hình ghi lại cảnh quan và sinh hoạt thường nhật của các địa phương trước khi đô thị hóa làm đổi khác diện mạo phố phường. Loạt ảnh của nhiếp ảnh gia Nhật Bản Doi Kuro đưa người xem qua Huế, Đà Nẵng, Khánh Hòa và Lâm Đồng trong giai đoạn 1990–1999, khi nhịp sống còn chậm và nhiều góc phố chưa mang dáng vẻ du lịch hôm nay. Giá trị của bộ ảnh không nằm ở sự hoài cổ đơn thuần: mỗi khung hình cho thấy một vùng đất được sống, lao động và đi lại ra sao trước những đổi thay lớn. Kuro bắt đầu ghi lại đời sống ở Đông Nam Á từ trước năm 1980; ông đến Việt Nam cuối năm 1989, trở lại năm 1990 và lưu lại ba tháng. Hành trình của ông tạo nên một tư liệu thị giác đáng xem cho người quan tâm đến ký ức vùng miền.
Huế trong mưa, giữa nhịp sống chậm
Trong ảnh Huế ngày trước, nét đáng nhớ không phải một công trình đơn lẻ mà là nhịp sống hòa vào cảnh sắc. Khi Kuro đến vào mùa mưa, đường trung tâm thưa vắng; mưa phủ mái ngói và thành quách, còn dòng Hương đục hơn, người chèo đò phải ghì mái chèo trước nước chảy mạnh. Những chi tiết ấy khiến cố đô hiện lên không như một phông nền bất động, mà như nơi thời tiết, dòng sông và con người cùng định hình đời sống. Ở chợ Đông Ba, quầy bún bò, bánh bèo, bánh lọc đông người ăn sáng; thực khách ngồi quanh chỗ chế biến, sát nồi nước dùng nghi ngút khói. Khu chợ xây dựng năm 1899 bên sông Hương, với lầu chuông ở giữa. Nhiếp ảnh ở đây lưu giữ cả dáng chợ lẫn thói quen quây quần quanh bữa ăn.
Đà Nẵng bình dị trước khi thành điểm đến lớn
Ảnh Đà Nẵng xưa nhắc rằng sự phồn thịnh hiện nay không phải lúc nào cũng là diện mạo của thành phố. Năm 1990, Đà Nẵng còn bình dị, đang chuyển mình và chưa có nhiều cao ốc; gánh hàng rong cùng những quán nhỏ hiện diện ở các góc đường, khách du lịch vẫn thưa. Thành phố khi ấy đón khoảng 100.000 lượt khách mỗi năm, tương phản rõ với mức 16–17 triệu lượt hiện nay, trong đó khách quốc tế chiếm khoảng 6–7 triệu lượt. Các con số cho thấy quy mô đổi thay, nhưng ảnh lại làm điều thống kê khó làm: đưa người xem trở về tầm mắt của người đi bộ giữa hàng quán và phố xá. Đây không phải câu chuyện tiến bộ chỉ được kể bằng công trình mới; những cảnh đời bình thường cũng là một phần thiết yếu của lịch sử đô thị.
Từ bờ biển đến phố cổ: ký ức không chỉ thuộc về đô thị
Những khuôn hình ở Khánh Hòa và Lâm Đồng mở rộng câu chuyện khỏi phố thị. Nha Trang có bãi biển đẹp, vịnh kín gió nhưng du lịch khi ấy còn sơ khai: ven biển ít cơ sở lưu trú, khách sạn hiện đại nhất cao bảy tầng, còn bãi cát là nơi sinh hoạt và vui chơi của người dân. Năm 1993, thành phố mới bắt đầu đón làn sóng khách quốc tế nghỉ dưỡng. Đến Mũi Né năm 1998, Kuro ghi lại thuyền cá neo lúc bình minh và trẻ em chơi trên triền cát; ở Phan Thiết, những quầy ăn nhỏ tận dụng hiên nhà gợi một đời sống mộc mạc. Năm 1999, ông trở lại Hội An, ngồi đò qua sông Thu Bồn và dạo phố cổ. Nhiếp ảnh Doi Kuro có sức nặng tư liệu bởi nó giữ lại con người và sinh hoạt trước khi ký ức bị thay bằng những hình dung chỉ dựa trên cảnh quan du lịch.
Ảnh tư liệu là ký ức sống, không chỉ là hoài niệm
Khi nhìn lại những ảnh này, điều đáng trân trọng là khả năng nhiếp ảnh lưu giữ những gì thường bị bỏ qua: một quầy ăn bên đường, bữa sáng ở chợ, chiếc đò giữa dòng mưa hay trẻ nhỏ chạy trên cát. Kuro nhiều lần quay lại Việt Nam trong giai đoạn 1996–1999 để tìm hiểu sâu hơn đời sống địa phương; dù hơn 20 năm chưa trở lại, những chuyến đi miền Trung vẫn là ký ức đáng nhớ với ông. Bộ ảnh vì thế vừa là dấu mốc của một giai đoạn, vừa là lời nhắc rằng bản sắc địa phương không chỉ nằm trong di tích hay đường chân trời. Nó còn hiện diện trong thói quen và không gian bình thường của cư dân. Xem ảnh miền Trung xưa không phải để phủ nhận đổi thay, mà để hiểu cái gì đã biến chuyển và điều gì vẫn tiếp tục sống trong ký ức vùng miền.
