“The Great Transshipment Scam” là gì và vì sao Việt Nam bị cuốn vào tâm bão?
Gian lận chuyển tải hàng hóa là việc đưa hàng có nguồn gốc từ một nước, như Trung Quốc, sang nước thứ ba để lắp ráp tối thiểu, đổi nhãn xuất xứ hoặc chỉnh sửa giấy tờ, rồi xuất tiếp sang Mỹ nhằm né thuế quan mà không tạo ra chuyển đổi cơ bản về bản chất, công dụng hay giá trị của sản phẩm. Báo cáo “The Great Transshipment Scam” dài 25 trang do Văn phòng Chính sách Thương mại và Sản xuất của Nhà Trắng công bố ngày 13/8 đã chính thức gọi tên hơn 40 đối tác thương mại bị nghi ngờ tham gia hoặc dung túng hình thức né thuế này. Trọng tâm là hàng hóa liên kết với Trung Quốc được trung chuyển qua các quốc gia chịu thuế nhập khẩu thấp hơn để tiếp cận thị trường Mỹ. Việc Việt Nam bị xếp trong Nhóm 2 cho thấy Washington coi rủi ro xuất xứ ở đây là có hệ thống, chứ không chỉ là vài trường hợp đơn lẻ.
Ngựa gỗ thành Troy: ẩn dụ về hàng Trung Quốc đội lốt xuất xứ mới
Bìa báo cáo không dùng biểu đồ phức tạp mà là một con ngựa gỗ thành Troy ghép từ container – một thông điệp chính trị rất rõ ràng. Trong câu chuyện cổ, thành Troy thất thủ vì tự đưa “món quà” vào trong tường thành; Washington muốn nói điều tương tự: hàng Trung Quốc không vào Mỹ qua “cổng chính” đã bị đánh thuế cao, mà qua những “cửa phụ” mang tên các đối tác thương mại khác, trong đó Việt Nam được nêu đích danh nhiều lần. Hình ảnh này đánh thẳng vào tâm lý cử tri Mỹ: cảm giác bị lừa bởi những lớp giấy tờ xuất xứ đẹp đẽ che giấu chuỗi cung ứng gắn chặt với Trung Quốc. Thay vì tranh luận lạnh lùng về thương mại quốc tế, Nhà Trắng kể một câu chuyện dễ hiểu: Mỹ đang tự kéo hàng Trung Quốc vào sân nhà mà không nhận ra.
Theo Nhà Trắng, ai đang giúp hàng Trung Quốc né thuế quan Mỹ?
Theo báo cáo, Hoa Kỳ bị thất thu đáng kể về thuế nhập khẩu vì hàng hóa chủ yếu có nguồn gốc từ Trung Quốc được trung chuyển qua nước thứ ba để né thuế áp đặt theo Mục 301. Một trích dẫn then chốt trong báo cáo là: các đối tác này đã tạo điều kiện cho việc trốn thuế đối với lượng hàng hóa trị giá lớn, với ước tính khối lượng gian lận chuyển tải nằm trong khoảng từ 40 đến 303 tỉ USD. Bức tranh mà Nhà Trắng vẽ ra là một mạng lưới hơn 40 quốc gia, từ Canada, EU, Ấn Độ, Israel, Nhật Bản, Mexico, Hàn Quốc, Đài Loan thuộc Nhóm 1 – những trung tâm xuất khẩu quy mô lớn – cho tới nhóm “vệ tinh” quy mô đang lên. Điểm chung là đều có mối liên kết chặt với chuỗi cung ứng Trung Quốc và mức thuế nhập khẩu vào Mỹ thấp hơn, tạo động cơ mạnh cho việc chuyển hướng thương mại để né thuế quan Mỹ.
Vì sao Việt Nam bị xếp Nhóm 2 và ranh giới giữa sản xuất thật với vỏ bọc giấy tờ
Nhóm 2 gồm Brazil, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam. Đây là những nền kinh tế có quy mô thương mại đáng kể và hội nhập sâu với chuỗi cung ứng Trung Quốc từ đầu vào, sản xuất đến logistics. Nhà Trắng cho rằng Việt Nam cùng Thái Lan, Malaysia và Indonesia đã trở thành nền tảng sản xuất lớn cho điện tử, máy móc, nhựa, giày dép, may mặc và nhiều hàng công nghiệp khác có sử dụng đầu vào từ Trung Quốc. Vấn đề là ranh giới giữa gia công hợp pháp và gian lận chuyển tải hàng hóa cực kỳ mỏng. Nguyên tắc “chuyển đổi cơ bản” đòi hỏi sản phẩm phải thay đổi bản chất, công dụng hoặc hình thức tại nước xuất khẩu mới được công nhận xuất xứ. Nhưng trên thực tế, nhiều công đoạn lắp ráp và đóng gói mà doanh nghiệp coi là tạo giá trị có thể bị hải quan Mỹ đánh giá là “lắp ráp tối thiểu”, không đủ để đổi nhãn xuất xứ.
Nguy cơ và chiến lược: Việt Nam phải chọn chơi dài hạn trong thương mại quốc tế
Mối quan tâm của Washington bắt nguồn từ sự dịch chuyển dòng thương mại sau khi Mỹ áp thuế đối với hàng Trung Quốc từ năm 2018. Khi nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc giảm, nhập khẩu sản phẩm tương tự từ các nước khác tăng, trong đó có Việt Nam, Nhà Trắng tự hỏi: bao nhiêu là chuyển dịch chuỗi cung ứng hợp pháp và bao nhiêu là né thuế quan Mỹ. OTEA ước tính khoảng 67 tỉ USD hàng hướng tới Mỹ được chuyển tải qua Mexico, Ấn Độ và Việt Nam trong năm 2025, với thất thu thuế quan liên quan khoảng 28 tỉ USD. Ngay cả khi chính báo cáo thừa nhận không phải toàn bộ đều là chuyển tải bất hợp pháp, thông điệp chính trị đã rất rõ: xuất khẩu từ Việt Nam vào Mỹ sẽ bị soi kỹ về xuất xứ, và các công nghệ như hệ thống AI “Detective Border” được hải quan Mỹ sử dụng sẽ khiến những “vỏ bọc giấy tờ” càng khó tồn tại lâu. Nếu Việt Nam muốn giữ vị thế trong thương mại quốc tế, con đường duy nhất là đầu tư sâu vào giá trị gia tăng thực, minh bạch chuỗi cung ứng và sẵn sàng đón những cuộc kiểm tra khắt khe hơn.
