Odyssey: khi sử thi Homer gặp chủ nghĩa analog của Christopher Nolan
Christopher Nolan Odyssey là một bộ phim sử thi chuyển thể từ Odysseia, trong đó đạo diễn chọn quay toàn bộ bằng phim IMAX và dựng những cấu trúc khổng lồ như Ngựa thành Troy cao hơn 10 m cùng quái vật Cyclops 18 m bằng mô hình thật, tạo nên trải nghiệm điện ảnh analog đối nghịch xu hướng lạm dụng hiệu ứng kỹ xảo số hiện đại.
Ngay từ khi ra rạp, Odyssey đã được mô tả là tác phẩm “làm rung chuyển khắp các rạp trên thế giới”, đồng thời “nuốt trọn cả khu vực phòng vé lẫn làn sóng tại hiệu sách” khi kéo theo cơn sốt đọc Odysseia của Homer. Trong bối cảnh phần lớn bom tấn đắm mình trong màn xanh và hình ảnh tạo bởi máy tính, Nolan chọn một con đường gần như ngược dòng: quay 100% bằng phim IMAX, ưu tiên practical effects filmmaking và coi mô hình thật là xương sống của dự án. Lập trường này không chỉ là hoài niệm analog; đó là tuyên ngôn mỹ học: nếu sử thi Homer là “bản mẫu tự sự”, thì Odyssey là bản mẫu mới cho cách kể chuyện sử thi bằng chất liệu vật lý.
Ngựa thành Troy 10 m: Trojan Horse set design như một nhân vật sống
Trung tâm của practical effects filmmaking trong Christopher Nolan Odyssey là Ngựa thành Troy, không phải chuỗi polygon trong máy tính mà là một khối vật lý cao 10,7 m, nặng 3 tấn được dựng ngoài đời thật. Đây không chỉ là đạo cụ; nó là một nhân vật sống, chi phối cách máy quay đặt góc, cách diễn viên di chuyển, cách khán giả cảm nhận không gian. Nolan để Matt Damon và đồng nghiệp “thực sự ẩn mình bên trong con ngựa thật” để thực hiện cảnh thâm nhập nghẹt thở, thay vì diễn trước phông xanh rồi giao phần còn lại cho CGI.
Chọn Trojan Horse set design theo kiểu analog nghĩa là cả đoàn phim phải trả giá bằng mồ hôi: thiết kế kiến trúc chịu tải, đảm bảo an toàn leo trèo, tính toán cách mở, đóng để camera lọt vào nhưng vẫn giữ được cảm giác bí mật ngột ngạt. Đổi lại, mỗi tiếng gỗ kêu, mỗi cú chao đảo của thân ngựa đều được ghi lại như một trải nghiệm vật lý. Đây là điểm Nolan vượt khỏi “tái hiện lịch sử” đơn thuần để chạm vào bản năng: khán giả không chỉ nhìn thấy biểu tượng sụp đổ của thành Troy, họ gần như cảm nhận được trọng lượng của nó trên màn ảnh.
Cyclops 18 m và nghệ thuật chiến đấu analog
Nếu Ngựa thành Troy là biểu tượng của mưu lược, thì Cyclops 18 m là biểu tượng của nỗi kinh hoàng, và Nolan quyết định biến nỗi kinh hoàng ấy thành một cỗ máy cơ khí bằng xương bằng thép. Sinh vật Cyclops trong thần thoại Hy Lạp được dựng thành một con búp bê cơ khí khổng lồ, cao 18 m, điều khiển bởi hệ thống cơ và diễn xuất chuyển động của Bill Irwin – người từng là TARS trong Interstellar. Sự lựa chọn này không chỉ tấn công thị giác, mà còn thay đổi cách diễn viên tương tác với “quái vật”. Thay vì nhìn vào một quả bóng tennis đặt trên cọc, họ đối thoại với một thực thể có khối lượng, bóng đổ, âm thanh cơ khí.
Các cảnh chiến đấu với bộ tộc khổng lồ cũng được xử lý bằng thủ pháp analog cổ điển: tuyển diễn viên đóng thế với chiều cao khác nhau để tạo phối cảnh, thay vì phóng to, thu nhỏ trong máy tính. Điều này buộc đạo diễn hình ảnh và dàn dựng phải tính toán từng lớp không gian, từng trục chuyển động – công việc vất vả hơn, nhưng đổi lại là một loại “độ thật” mà CG khó bắt chước. Khi Cyclops cúi xuống, thân thể nặng nề của nó xoay chuyển với độ trễ cơ học; khi những gã khổng lồ vung vũ khí, khoảng cách, tốc độ, quán tính đều tuân theo vật lý. Đó là thứ khiến khán giả căng thẳng không phải vì âm nhạc dồn dập, mà vì cơ thể họ phản xạ trước chuyển động thật.
640 km phim IMAX và hành trình 91 ngày: hậu trường epic film production
Odyssey không chỉ là câu chuyện epic film production ở mức bối cảnh; nó là một cuộc thí nghiệm vật lý với chính chất liệu phim. Nolan quay 100% bằng phim IMAX, kéo theo khối lượng vật liệu lên tới khoảng 640 km, một con số được mô tả là vượt xa khoảng cách từ Seoul đến Busan. Để kiểm soát nhược điểm tiếng ồn của chiếc máy quay nặng nề, đoàn phim phải dùng hệ thống blimp – lớp vỏ cách âm bao bọc thân máy. Nhưng giải quyết được tiếng ồn lại kéo theo một hạn chế khác: cồng kềnh, khó di chuyển, khiến việc bố trí góc máy trở nên phức tạp hơn bất kỳ camera kỹ thuật số gọn nhẹ nào.
Nhược điểm thứ hai là ánh nhìn của diễn viên: ống kính IMAX lớn, khoảng cách ngắn dễ khiến mắt họ lệch, nên ê-kíp phải dùng gương chỉnh chuyên dụng để “dẫn” ánh nhìn về đúng trục. Hành trình quay kéo dài 91 ngày qua Maroc, Italy, Iceland và Hy Lạp, được mô tả là chạm đúng nỗi gian nan của Odysseus ngoài đời thực. Đoàn còn dựng thuyền theo phương thức cổ rồi đưa ra biển để ghi hình các cảnh lênh đênh. Những lựa chọn này cho thấy Nolan không chỉ kể lại sử thi Homer; ông buộc cả đoàn phim sống trong một phiên bản cô đặc của hành trình Odysseus – và chính sự khắc nghiệt ấy thấm vào từng khung hình.
Từ màn ảnh đến hiệu sách: khi practical effects kích hoạt cơn khát chữ in
Điều thú vị là, cùng lúc Nolan chống lại sự phụ thuộc vào CG, bộ phim lại khiến khán giả quay về với một công nghệ cổ hơn cả phim nhựa: chữ in. Odyssey tái diễn giải Odysseia – sử thi lớn nhất của văn học phương Tây – bằng ngôn ngữ điện ảnh, và kết quả là doanh số sách liên quan tăng tới gần 600% so với năm trước. Bản thân tiêu đề “odyssey” đã trở thành danh từ để chỉ một cuộc hành trình dài, và phim dường như đã đánh thức “văn bản thế kỷ thứ 8 TCN” trên màn ảnh.
Giới xuất bản phản ứng bằng cách mở rộng phổ sản phẩm: từ ấn bản minh họa giàu chất thơ, đến truyện tranh “Thần thoại Hy Lạp-La Mã qua truyện tranh của Lee Woo-il” cho người cần độ trực quan, rồi bản dịch trọn vẹn của Eul-Yoo Munhwa Sa dành cho độc giả khát tiêu chuẩn học thuật và đối chiếu tư liệu. Với những ai muốn nhìn rộng hơn, cuốn “Odysseia, nên đọc như thế nào” được đề xuất như cánh cửa bước vào lịch sử nghệ thuật. Tất cả cho thấy practical effects filmmaking không chỉ làm dày thêm trải nghiệm khán giả trong rạp; nó còn kéo cả hệ sinh thái tri thức xoay quanh Homer trở nên sống động, đúng nghĩa một “odyssey” trải dài từ trường quay đến giá sách.
