Cột mốc lớn, nhưng không nên chỉ nhìn vào quy mô
Kim ngạch xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa được mua bán qua biên giới trong một khoảng thời gian, phản ánh quy mô giao thương và mức độ kết nối của nền kinh tế với thị trường quốc tế. Trong 10 tháng đầu năm 2026, con số này ước đạt 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; Cục Hải quan ghi nhận mốc 1.000 tỷ USD vào ngày 29/10, khi năm vẫn còn hơn hai tháng. Đây là thành quả đáng kể, nhưng quy mô lớn tự nó chưa bảo đảm chất lượng tăng trưởng. Kim ngạch tăng có thể cho thấy sản xuất và trao đổi sôi động hơn; điều cần được đánh giá song song là phần giá trị thực sự được tạo ra trong nước. Nếu không nâng được phần đóng góp của doanh nghiệp Việt Nam, cột mốc kỷ lục sẽ là thước đo hội nhập nhiều hơn là sức mạnh nội sinh.
Đà tăng có cơ sở từ sản xuất trong nước phục hồi, nhất là công nghiệp chế biến, chế tạo, cùng vai trò lớn của doanh nghiệp FDI trong các mặt hàng như điện tử, máy móc, dệt may và da giày. Doanh nghiệp cũng thích ứng với biến động nhu cầu, tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu chuyển đổi xanh và chính sách thương mại. Những yếu tố ấy giải thích vì sao tăng trưởng thương mại đang mạnh, nhưng đồng thời cho thấy bài toán tiếp theo: chuyển từ tham gia chuỗi cung ứng sang nắm giữ nhiều khâu có giá trị cao hơn.
Xuất khẩu đang kéo đà tăng, song cơ cấu đặt ra câu hỏi
Xuất khẩu 10 tháng ước đạt 499 tỷ USD, tăng 27,4%; riêng tháng 10, tổng kim ngạch hai chiều ước đạt 122,2 tỷ USD, tăng 47,6% so với cùng kỳ. Động lực xuất khẩu hiện rõ ở nhóm công nghiệp chế biến, chiếm 87,4% tổng kim ngạch xuất khẩu, cùng kết quả tích cực tại Trung Quốc, Hoa Kỳ, EU, Hàn Quốc và ASEAN. Đây là nền tảng giúp Việt Nam có cơ hội đạt, thậm chí vượt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15–16% trong năm. Tuy nhiên, tỷ trọng lớn của hàng chế biến không đồng nghĩa giá trị nội địa đã cao: nhiều ngành xuất khẩu lớn vẫn dựa vào đầu vào bên ngoài, trong khi doanh nghiệp trong nước chưa giữ được phần tương xứng trong giá trị sản phẩm. Vì vậy, thành tích về lượng cần được đọc cùng câu hỏi về chất.
Cán cân thương mại cũng có chuyển biến: tháng 10 ước xuất siêu 6,8 tỷ USD, là tháng thứ hai liên tiếp xuất siêu, đưa mức nhập siêu lũy kế 10 tháng xuống khoảng 12,7 tỷ USD. Diễn biến này đáng ghi nhận, nhưng không nên biến cán cân ngắn hạn thành tiêu chí duy nhất để định hướng chính sách. Nhập khẩu có thể phục vụ sản xuất và xuất khẩu; điều quan trọng là năng lực cung ứng trong nước có tiến lên hay không. Muốn xuất khẩu Việt Nam vững hơn trước biến động bên ngoài, doanh nghiệp cần tăng khả năng cung cấp linh kiện, nguyên liệu, công nghệ và dịch vụ có chất lượng.
Tăng giá trị nội địa phải thành mục tiêu thực chất
Khoảng cách giữa kim ngạch xuất khẩu lớn và giá trị tạo ra trong nước là vấn đề không thể để sau. Mục tiêu dài hạn không chỉ là bán được nhiều hơn, mà phải nâng hàm lượng giá trị Việt Nam trong từng sản phẩm để cải thiện năng lực cạnh tranh và vị thế doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp nội địa nâng năng lực công nghệ, chất lượng, thiết kế, thương hiệu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn; đồng thời cần mối liên kết thực chất hơn với các nhà sản xuất FDI. Nếu chỉ tăng sản lượng trong khi nguyên liệu, công nghệ và khâu có giá trị cao vẫn nằm ngoài tầm với, phần lợi ích mà nền kinh tế giữ lại sẽ không theo kịp đà tăng kim ngạch.
Trong quý IV, Bộ Công Thương đặt trọng tâm vào đẩy mạnh xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và nâng năng lực tuân thủ, gồm khai thác FTA, cảnh báo sớm rào cản thương mại, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và quy tắc xuất xứ. Hỗ trợ xây dựng thương hiệu, minh bạch chuỗi cung ứng, xuất khẩu chính ngạch và chuẩn hóa sản xuất nông sản cũng cần gắn với mục tiêu tăng phần giá trị trong nước, thay vì chỉ mở thêm đầu ra.
Sau cột mốc là phép thử về chất lượng tăng trưởng
Dự thảo chiến lược xuất nhập khẩu đặt mục tiêu giai đoạn 2026–2030 tăng trưởng xuất khẩu bình quân 15–16% mỗi năm và nhập khẩu 12–13%; đến năm 2045, Việt Nam hướng tới nhóm 10 quốc gia có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới, đồng thời nằm trong nhóm 10 quốc gia nhập khẩu lớn nhất. Những mục tiêu này có ý nghĩa khi đi cùng chuyển dịch sang sản phẩm chế biến sâu hơn, ứng dụng khoa học và công nghệ, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và nâng vị thế doanh nghiệp Việt. Đa dạng hóa thị trường cũng quan trọng, nhưng không thể thay thế năng lực sản xuất và đổi mới trong nước. Mốc 1.000 tỷ USD vì thế vừa là dấu hiệu hội nhập sâu, vừa là lời nhắc rằng tăng trưởng thương mại chỉ bền vững khi giá trị nội địa tăng cùng quy mô.
