Mâm cơm nhà có thể mở lối cho du lịch
Du lịch ẩm thực địa phương là cách đưa món ăn, nguyên liệu và tri thức bản địa vào hành trình khám phá, để du khách vừa thưởng thức hương vị vừa hiểu đời sống cộng đồng. Giá trị ấy không nhất thiết bắt đầu từ món cầu kỳ hay nguyên liệu đắt tiền; đôi khi, điều đáng nhớ nhất là một mâm cơm quen thuộc được kể đúng câu chuyện. Tại phường Nghĩa Lộ, vòng chung kết cuộc thi “Lào Cai - Chạm đỉnh vị giác” năm 2026 quy tụ 12 đội với thông điệp “Mâm cơm nhà bạn chính là đặc sản”. Cuộc thi không chỉ chọn món ngon mà còn gợi cách biến nếp ăn thường ngày thành sản phẩm du lịch có dấu ấn riêng. Món búp chè chiên giòn của Văn Chấn là ví dụ: nguyên liệu quen thuộc gắn với chè Suối Giàng được chế biến theo cách mới, nhưng không tách khỏi nguồn cội.
Điểm đáng phát triển không chỉ là món ăn, mà là trải nghiệm quanh món ăn: tìm hiểu nguyên liệu, quan sát cách chế biến, trò chuyện với người dân rồi dùng bữa trong không gian văn hóa bản địa. Khi người nấu giải thích cách chọn đồ chấm, phối hợp món hay sắp mâm, du khách tiếp cận được những tập quán và tri thức đã truyền qua nhiều thế hệ. Những món tiêu biểu còn có cơ hội góp mặt trong “Hộ chiếu ẩm thực Lào Cai” để giới thiệu tới doanh nghiệp lữ hành, nhà hàng và cơ sở lưu trú. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc chỉ chụp ảnh món ăn: biến di sản ẩm thực Việt Nam thành lý do để ghé thăm, đồng thời trao vai trò kể chuyện và cung cấp dịch vụ cho chính cộng đồng.
Di sản chỉ sống khi người làm nghề có thị trường
Nghề làm xôi Phú Thượng cho thấy ghi danh di sản có thể mở thêm cánh cửa thương hiệu, nhưng danh hiệu không thể thay thế chất lượng hay đầu ra ổn định. Ngày 16-2-2024, nghề được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, một dấu mốc khẳng định giá trị văn hóa và tạo lợi thế quảng bá. Hơn 700 hộ tại địa phương sản xuất, kinh doanh xôi; nghề góp phần tạo việc làm và thu nhập cho nhiều gia đình. Bí quyết chọn gạo, ngâm nếp, đồ xôi được gìn giữ qua nhiều thế hệ, làm nên các loại xôi xéo, xôi vò, xôi gấc và xôi ngũ sắc. Nhãn hiệu “Xôi Phú Thượng” được đăng ký năm 2019; đến năm 2025, bốn sản phẩm của hợp tác xã được công nhận OCOP 3 sao, giúp tăng nhận diện và mở lối tới kênh phân phối mới.
Bài học ở đây là bảo tồn không nên đóng khung nghề trong nghi lễ hay hồ sơ công nhận. Muốn truyền thống tiếp tục được thực hành, người làm nghề cần giữ hương vị, đồng thời biết hoàn thiện bao bì, thông tin nguồn gốc và cách bán hàng. Nếu chỉ đưa sản phẩm ra thị trường mà thiếu câu chuyện nghề, xôi dễ bị xem như một món ăn tiện lợi bất kỳ; ngược lại, nếu chỉ nhấn vào di sản mà không cải thiện chất lượng và phân phối, cơ hội kinh doanh cũng khó bền. Phú Thượng đang hướng hỗ trợ vào kỹ năng bán trực tuyến, quản lý đơn hàng, thanh toán số và quy trình giao nhận. Kết hợp được tri thức nghề với kỹ năng kinh doanh mới sẽ giúp bảo vệ bản sắc bằng sinh kế thực tế, thay vì chỉ trông chờ vào danh tiếng.
Muốn nông sản thành đặc sản, phải nối cả chuỗi
Ở Quy Nhơn, trong hai ngày 16 và 17-10, Hiệp hội Văn hóa ẩm thực Việt Nam phối hợp với các cơ quan đại diện tỉnh Gia Lai tổ chức chuỗi hội thảo hưởng ứng Năm Du lịch quốc gia 2026. Sự kiện có 250 đại biểu, chuyên gia và đại diện doanh nghiệp tham dự. Tại hội thảo “Nông sản Việt: Từ trang trại lên bàn ăn thế giới”, các bên bàn giải pháp nâng giá trị nông sản bằng cách kết nối sản xuất, chế biến, văn hóa ẩm thực và du lịch. Thông điệp “Chuẩn hóa giá trị - Kể câu chuyện Việt - Kiến tạo hệ sinh thái nông nghiệp, ẩm thực và du lịch tuần hoàn” nhấn mạnh ba việc không thể tách rời: chất lượng có chuẩn, thương hiệu có câu chuyện và sản phẩm có đường tới khách hàng. Đây là điều kiện để nông sản thành đặc sản, thay vì dừng ở nguyên liệu thô.
Gia Lai có lợi thế nối cao nguyên với duyên hải; tỉnh đặt mục tiêu chuẩn hóa sản phẩm OCOP, ứng dụng công nghệ, phát triển kinh tế tuần hoàn và mở rộng trải nghiệm tại trang trại cũng như tour ẩm thực. Cách tiếp cận này đúng hướng, nhưng cần bảo đảm người trồng, người chế biến và người làm du lịch cùng hưởng lợi. Nếu giá trị tăng thêm chỉ tập trung ở khâu quảng bá, chuỗi liên kết sẽ khó đứng vững; nếu câu chuyện văn hóa tách khỏi chất lượng sản phẩm, thương hiệu cũng thiếu sức thuyết phục. Kinh tế ẩm thực bền vững vì thế phải bắt đầu từ nguồn cung có trách nhiệm, tiêu chuẩn rõ ràng và vai trò thực chất của cộng đồng. Khi những mắt xích ấy gặp nhau, trải nghiệm du lịch mới có thể tạo đầu ra dài hạn cho nông sản.
Thị trường số giúp di sản tìm thêm thực khách
Livestream đang biến việc giới thiệu món truyền thống thành cuộc gặp trực tiếp với người mua, đồng thời giúp kể câu chuyện phía sau sản phẩm. Ngày 23-8-2026, UBND phường Phú Thượng phối hợp với Trường Cao đẳng FPT Polytechnic tổ chức phiên “Tinh hoa xôi Phú Thượng - Hương vị truyền thống, sản phẩm OCOP”. Sau hơn ba giờ phát sóng, chương trình đạt hơn 100.000 lượt xem và hơn 13.000 lượt tương tác. Người xem được tìm hiểu quy trình chế biến, câu chuyện nghề và giá trị văn hóa gắn với xôi Phú Thượng, chứ không chỉ nhìn thấy món hàng. Phiên livestream tiếp theo diễn ra ngày 21-9, tiếp tục đưa sản phẩm làng nghề đến gần người tiêu dùng trên môi trường số. Những con số này cho thấy công nghệ có thể mở rộng quảng bá và kết nối thị trường cho di sản ẩm thực.
Tuy nhiên, lượt xem không tự động trở thành đơn hàng, và đơn hàng cũng không bảo đảm nghề được gìn giữ. Chuyển đổi số cần đi cùng chất lượng ổn định, thông tin nguồn gốc minh bạch, bao bì phù hợp và năng lực giao nhận. Phú Thượng đang tập trung hỗ trợ người làm nghề ở các khâu đó, thay vì coi phát trực tiếp là giải pháp duy nhất. Nhìn rộng hơn, các cuộc thi ẩm thực, danh hiệu di sản, tour trải nghiệm và kênh số chỉ phát huy khi cùng dẫn về một mục tiêu: để người dân có thể sống được bằng tri thức ẩm thực mà họ gìn giữ. Đó mới là cách biến đặc sản thành trải nghiệm du khách và xây dựng kinh tế ẩm thực bền vững, nơi bản sắc không bị đánh đổi để chạy theo thị hiếu.
