Thước đo không dừng ở phòng thí nghiệm
Giải thưởng VinFuture là giải thưởng khoa học ghi nhận những công trình vừa mở rộng tri thức, vừa có khả năng cải thiện đời sống con người và tạo tác động xã hội lâu dài. Cách tiếp cận ấy thể hiện rõ qua hành trình của GS Thalappil Pradeep, nhà khoa học Ấn Độ được vinh danh tại VinFuture 2022 nhờ nghiên cứu xử lý nước nhiễm asen và kim loại nặng với chi phí thấp. Công nghệ nước sạch của ông được giới thiệu với mức xử lý một lít nước chỉ 7 VND. Con số đáng chú ý không chỉ vì chi phí thấp, mà vì nó gắn sáng chế với câu hỏi thiết thực: ai có thể tiếp cận nguồn nước an toàn? Theo thông tin về công trình, hệ thống cung cấp nước uống sạch cho 1,3 triệu người mỗi ngày và được kỳ vọng có thể giúp giải quyết bài toán nước sạch cho khoảng 785 triệu người trên thế giới. Đó là hình ảnh thuyết phục của khoa học tạo tác động.
Từ giải pháp lọc nước đến một hệ sinh thái
Bốn năm sau khi nhận giải, GS Pradeep trở lại VinFuture với vai trò thành viên Hội đồng Giải thưởng. Ông cho biết nghiên cứu đã mở rộng khỏi việc xử lý từng vấn đề nước sạch riêng lẻ, hướng tới quản trị tài nguyên nước bằng AI, dữ liệu lớn và Internet vạn vật, rồi xây dựng một hệ sinh thái để cộng đồng cùng phát triển và triển khai công nghệ. Trung tâm Quốc tế về Nước sạch do ông thành lập đã hỗ trợ hơn 40 doanh nghiệp hình thành và đi vào hoạt động. Chi tiết này cho thấy tác động của một phát minh không kết thúc khi thiết bị được tạo ra: năng lực triển khai, khả năng tiếp cận và sự tham gia của cộng đồng cũng quan trọng. Theo Pradeep, giá trị khoa học nên được nhìn qua những thay đổi tích cực mà nó đem lại cho con người, chứ không chỉ qua số bài báo hay một mô hình thử nghiệm.
AI được xem xét cùng trách nhiệm với hành tinh
Giáo sư Daniela Rus, chuyên gia robot và nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, tham gia Hội đồng Giải thưởng VinFuture từ năm 2025. Bà cho biết các công trình được vinh danh trong kỳ giải năm 2026 sẽ tập trung vào nghiên cứu góp phần giải quyết những thách thức của phát triển bền vững. Định hướng ấy đáng chú ý trong bối cảnh AI và các hệ thống công nghệ ngày càng cần được cân nhắc cùng hiệu quả năng lượng và bảo vệ môi trường. Rus nhấn mạnh rằng hội đồng xem xét cả bước tiến về khoa học, tri thức lẫn tiềm năng tạo ảnh hưởng tích cực, rộng khắp đối với nhân loại. Đây là cách đặt câu hỏi đúng cho công nghệ mới: không chỉ nó làm được gì, mà còn phục vụ ai và với hệ quả nào đối với tương lai chung. VinFuture vì thế mở rộng câu chuyện từ nước sạch sang AI mà vẫn giữ trọng tâm ở lợi ích con người và hành tinh.
Nhiều tháng lựa chọn giữa các công trình nổi bật
Việc lựa chọn người thắng giải không phải thao tác xếp hạng nhanh giữa vài ứng viên. Rus cho biết số lượng đề cử chất lượng cao lớn đến mức quá trình đánh giá kéo dài nhiều tháng; nhiều nhà khoa học và công trình đều xứng đáng được ghi nhận. Với mỗi đề cử, hội đồng đặt hai câu hỏi: công trình đóng góp bước tiến nào cho khoa học và tri thức, và tri thức ấy có tiềm năng tạo ảnh hưởng tích cực, sâu rộng đến nhân loại hay không? Quy trình kỹ lưỡng này là điểm mạnh của giải thưởng: giá trị học thuật không bị tách khỏi khả năng đem lại lợi ích thực tế. Từ công nghệ lọc nước giá thấp đến các hướng nghiên cứu AI gắn với phát triển bền vững, VinFuture cho thấy khoa học tạo tác động không thuộc riêng một lĩnh vực hay quốc gia. Điều đáng được tôn vinh là tri thức có thể đi xa khỏi phòng thí nghiệm và góp phần giải quyết những nhu cầu cấp thiết.
