Giải thưởng tìm kiếm tiến bộ có ích cho nhân loại
Giải VinFuture là giải thưởng tôn vinh các công trình khoa học tạo ra bước tiến tri thức và có khả năng đem lại tác động tích cực, sâu rộng cho nhân loại. Khi giải VinFuture 2026 tiến gần đến thời điểm công bố chủ nhân, câu hỏi đáng chú ý không phải là lĩnh vực nào đang được chú ý nhất, mà là công trình nào kết hợp được giá trị khoa học với lợi ích lâu dài cho con người và hành tinh. GS. Daniela Rus, thành viên Hội đồng Giải thưởng từ năm 2025, chia sẻ về quá trình xét chọn năm nay. Bà nghiên cứu robot, trí tuệ nhân tạo và học máy, cùng các ứng dụng hướng đến một thế giới tốt đẹp hơn. Cuối tháng 8, bà được bình chọn vào danh sách 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất toàn cầu trong lĩnh vực AI. Kinh nghiệm của bà giúp đặt cuộc thảo luận vào giao điểm giữa tiến bộ công nghệ và những vấn đề xã hội mà công nghệ cần giải quyết.
Vì sao xét chọn giải thưởng mất nhiều tháng?
Lý do quá trình xét chọn kéo dài không nằm ở sự thiếu tiêu chí, mà ở số lượng đề cử nổi bật. Rus cho biết có nhiều nhà khoa học và công trình xứng đáng được ghi nhận, khiến việc lựa chọn phải diễn ra trong nhiều tháng. Đây là dấu hiệu của một bài toán khó: Hội đồng không chỉ cần nhận diện nghiên cứu xuất sắc, mà còn phải cân nhắc công trình nào có ý nghĩa nổi bật nhất theo mục tiêu của giải. Với mỗi đề cử, Hội đồng đặt ra hai câu hỏi: công trình đã tạo ra bước tiến nào về khoa học và tri thức; và tri thức đó có tiềm năng tạo tác động tích cực, sâu rộng đến đâu đối với nhân loại? Hai tiêu chí này được áp dụng xuyên suốt quá trình đánh giá. Chúng khiến việc xét chọn giải thưởng không thể rút gọn thành bảng xếp hạng thành tích học thuật: chất lượng nghiên cứu phải đi cùng triển vọng tạo thay đổi có ý nghĩa.
Đồng thuận cần lắng nghe nhiều góc nhìn
Hội đồng gồm các nhà khoa học với chuyên môn đa dạng, nên đồng thuận không đến từ việc né tránh bất đồng. Rus đánh giá cao cách Chủ tịch Hội đồng, GS. Richard Henry Friend, điều hành thảo luận: ông không tham gia biểu quyết, mà tập trung bảo đảm mọi ý kiến được nêu ra, lắng nghe và cân nhắc kỹ trước khi các thành viên đi đến kết luận chung. Cách làm này có ý nghĩa thiết thực khi các đề cử có thể xuất sắc theo những hướng rất khác nhau. Một nghiên cứu có thể mở rộng tri thức nền tảng; nghiên cứu khác có thể cho thấy con đường ứng dụng rõ hơn. Theo lời Rus, mục tiêu là tìm sự đồng thuận mà mọi thành viên có thể cùng ủng hộ. Quy trình ấy giúp lý giải vì sao việc cân nhắc cần thời gian: quyết định cuối cùng phải phản ánh cả chất lượng khoa học lẫn đánh giá thận trọng về tác động.
Hướng bền vững, từ năng lượng đến tương lai hành tinh
Rus cho biết các công trình được vinh danh sẽ gắn với nỗ lực tìm giải pháp cho một tương lai bền vững; định hướng này không giới hạn trong một hạng mục duy nhất. Những nghiên cứu được chọn được kỳ vọng vừa thúc đẩy phát triển và thịnh vượng của nhân loại, vừa giúp quá trình ấy diễn ra theo cách bền vững cho hành tinh. Bà đặc biệt lưu ý bài toán hiệu quả năng lượng. Một đứa trẻ có thể hoạt động cả ngày nhờ năng lượng từ một thanh chocolate, trong khi hệ thống máy tính cần nhiều năng lượng hơn để xử lý tác vụ phức tạp. Khoảng cách giữa hệ thống tự nhiên và kỹ thuật cho thấy công nghệ mạnh hơn chưa đủ; cần sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Tiến bộ về pin có thể giúp hệ thống kỹ thuật tiến gần hơn đến hiệu quả của tự nhiên, qua đó tác động đến các công nghệ người dùng gặp trong đời sống. Khi công bố chủ nhân, công chúng sẽ có thể thấy rõ hơn những tiến bộ và tác động mà Hội đồng đánh giá là đáng kể.
