Từ nhà khoa học đoạt giải đến người đánh giá các công trình
Khoa học phụng sự con người là cách tiếp cận đặt khả năng cải thiện đời sống và giải quyết nhu cầu thực tế vào trung tâm của nghiên cứu, thay vì chỉ xem thành tựu học thuật là đích đến. GS. Thalappil Pradeep là một gương mặt tiêu biểu cho quan điểm ấy: công trình của ông gắn với những công nghệ giúp hàng triệu người tiếp cận nước sạch với chi phí thấp. Năm 2022, ông nhận Giải Đặc biệt VinFuture dành cho nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển. Bốn năm sau khoảnh khắc đứng trên sân khấu nhận giải, ông trở lại VinFuture trong vai trò thành viên Hội đồng Giải thưởng. Với ông, vị trí mới không chỉ là sự ghi nhận mà còn là trách nhiệm đánh giá công bằng, lắng nghe các đề cử và cân nhắc kỹ lưỡng giá trị của từng công trình.
Công nghệ lọc nước giá rẻ phải đến được với người cần
Điểm đáng chú ý trong hành trình của Pradeep không chỉ là nghiên cứu nước sạch, mà là nỗ lực đưa giải pháp tới người sử dụng với chi phí thấp. Công nghệ lọc nước giá rẻ có ý nghĩa xã hội khi người dân có thể tiếp cận và sử dụng được; một phát minh chỉ nằm trong phòng thí nghiệm chưa thể giải quyết tình trạng thiếu nước an toàn. Các công nghệ gắn với ông đã giúp hàng triệu người tiếp cận nguồn nước sạch với chi phí thấp. Sau khi nhận giải, nhóm của ông tiếp tục mở rộng cách nhìn về tài nguyên nước: từ xử lý từng bài toán riêng lẻ sang kết nối nhiều đổi mới để tạo chuyển biến cho xã hội. Hướng đi ấy nhấn mạnh rằng giải pháp nước sạch cho các cộng đồng ở nước đang phát triển cần được xem xét cùng khả năng chi trả, tiếp cận và phổ cập, chứ không chỉ qua hiệu quả kỹ thuật.
Tác động xã hội là thước đo khoa học
Pradeep cho rằng khoa học chưa hoàn thành sứ mệnh nếu không góp phần cải thiện đời sống con người; thước đo cuối cùng là những thay đổi tích cực mà nghiên cứu tạo ra. Đây là quan điểm có sức nặng trong bối cảnh thành công khoa học thường được nhìn qua bài báo, trích dẫn hay kết quả ở một mô hình thử nghiệm. Theo ông, tác động của một công trình đôi khi chỉ bộc lộ sau nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, nên cần xem xét quy mô ảnh hưởng, mức độ phổ cập, khả năng tiếp cận và khả năng chi trả. Cách đánh giá ấy không hạ thấp giá trị của khám phá cơ bản; nó đòi hỏi nhìn xa hơn thời điểm công bố để hỏi ai được hưởng lợi và công nghệ có thể đi tới đâu. Tác động xã hội khoa học, vì vậy, không phải phần phụ thêm sau đổi mới mà là một tiêu chí cần được tính đến ngay từ đầu.
Từ nước sạch đến hệ sinh thái đổi mới
Tầm nhìn của Pradeep cũng phản ánh sức ép ngày càng lớn lên các hệ thống thiết yếu. Ông nêu tình hình tại eo biển Hormuz như dấu hiệu cho thấy nguy cơ khủng hoảng năng lượng, đồng thời lưu ý những nhu cầu cấp thiết về nước, an ninh lương thực, y tế, kinh tế tuần hoàn và trí tuệ nhân tạo. Trước các thách thức đan xen ấy, nhóm của ông đã chuyển từ xử lý vấn đề nước riêng lẻ sang phát triển “trí tuệ về nước” bằng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và internet vạn vật, rồi hướng tới hệ sinh thái hỗ trợ cộng đồng. Trung tâm Quốc tế về Nước sạch do nhóm thành lập hỗ trợ quá trình phát triển và triển khai công nghệ; đến nay, trung tâm đã hỗ trợ hơn 40 doanh nghiệp hình thành và hoạt động. Ông tin rằng giải pháp từ các nước đang phát triển có thể đóng góp cho những vấn đề toàn cầu.
