Bẫy lừa đảo thường bắt đầu bằng cảm xúc
Lừa đảo mạng là hành vi dùng thông tin giả, mạo danh hoặc thủ đoạn thao túng tâm lý để khiến người khác giao tiền, tiết lộ dữ liệu hay trao quyền truy cập tài khoản. Học sinh, sinh viên có thể gặp link cuộc thi giả mạo dẫn đến trang đăng nhập nhái, hoặc cuộc gọi của người tự xưng là công an đe dọa liên quan đến một vụ án. Trong giai đoạn 2020–2025, Việt Nam ghi nhận 24.295 vụ lừa đảo trực tuyến, gây thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng. Những con số đó cho thấy không thể xem cảnh giác là việc riêng của người lớn hay người rành công nghệ. Kẻ gian thường khơi nỗi sợ, lòng thương hoặc mong muốn không bỏ lỡ cơ hội trước khi yêu cầu nạn nhân hành động. Vì vậy, quy tắc đầu tiên không phải là đoán đối phương thật hay giả, mà là dừng lại trước mọi yêu cầu khẩn cấp.
Năm cách ứng phó trước tình huống đáng ngờ
- Dừng tương tác khi người gọi tự xưng là công an, buộc giữ bí mật, đe dọa bắt giữ hoặc yêu cầu đến nơi riêng. Gọi cha mẹ, giáo viên hay cơ quan công an qua kênh chính thức để xác minh; việc có người đáng tin cùng kiểm tra giúp phá thế cô lập mà kẻ lừa đảo muốn tạo.
- Không đăng nhập từ link cuộc thi nhận qua tin nhắn. Tự tìm trang chính thức của đơn vị tổ chức, kiểm tra địa chỉ trang và hỏi người phụ trách trước khi cung cấp mật khẩu hoặc dữ liệu. Cách này xử lý đúng mồi nhử thường khai thác sở thích, sự quan tâm của sinh viên để dẫn dụ vào trang giả.
- Khi người quen nhắn vay tiền, gọi vào số điện thoại đã lưu hoặc xác minh qua một kênh độc lập trước khi chuyển. Tên tài khoản, ảnh đại diện quen thuộc không chứng minh người nhắn là chủ tài khoản; tài khoản có thể bị chiếm và hình ảnh, giọng nói có thể bị làm giả.
- Với lời mời làm nhiệm vụ kiếm tiền, học bổng hay tuyển sinh, tự mở cổng thông tin chính thức thay vì bấm vào biểu mẫu được gửi kèm. Cảnh giác nếu bị thúc ép, yêu cầu nạp tiền, đóng phí hoặc cung cấp dữ liệu để nhận quyền lợi.
- Nếu đã lỡ bấm link hoặc cung cấp thông tin, báo ngay cho gia đình, nhà trường và đơn vị liên quan để được hỗ trợ bảo vệ tài khoản. Gia đình nhận tin đòi tiền chuộc cần bình tĩnh tìm cách liên lạc với con, phối hợp với nhà trường và báo cơ quan công an.
Điều dễ mắc nhất là tin rằng khuôn mặt, giọng nói hay cách xưng hô quen thuộc đủ để xác nhận danh tính. Không đủ. AI có thể hỗ trợ việc học như giải thích khái niệm, gợi ý câu hỏi ôn tập, góp ý dàn bài và phản hồi bản nháp; nhưng đó không phải lý do để tin mọi nội dung do công cụ tạo ra. Với thông tin về tuyển sinh, học bổng, sức khỏe và pháp luật, hãy đối chiếu nguồn có thẩm quyền. Ngay cả khi hai công cụ AI cùng đưa ra một đáp án, điều đó vẫn chưa xác nhận đáp án chính xác.
Kỹ năng an toàn số phải được tập luyện
Đọc một danh sách dấu hiệu đáng ngờ là chưa đủ: khi sợ hãi, nhiều người vẫn làm theo chỉ dẫn. Kỹ năng an toàn số cần được rèn bằng tình huống sát thực tế, để người học tập kiểm tra đường link ở đâu, gọi cho ai và lúc nào phải dừng. Tại một không gian trải nghiệm dành cho sinh viên, tình huống thực tế giúp người tham gia tìm hiểu đường link mà đối tượng sử dụng và cách dẫn dụ nạn nhân. Cách học này thiết thực hơn lời nhắc chung chung như “đừng tin người lạ”, bởi kẻ lừa đảo có thể giả làm người quen hoặc khai thác đúng cuộc thi, học bổng mà người trẻ đang quan tâm. Một học sinh thao tác nhanh trên điện thoại vẫn cần biết chọn nguồn đáng tin, kiểm soát quyền truy cập của ứng dụng và đánh giá thông tin trước khi hành động.
Chuyên đề tại trường học cũng có vai trò rõ ràng: giúp học sinh tiếp cận kiến thức về chuyển đổi số và phòng ngừa tội phạm qua trao đổi, phân tích tình huống. Trường THPT Bắc Duyên Hà ở Hưng Yên đã phối hợp tổ chức một chuyên đề như vậy, đưa các kịch bản bắt cóc trực tuyến và mạo danh vay tiền ra thảo luận. Đây nên là việc làm thường xuyên, không phải một buổi phổ biến rồi thôi. Nhà trường, gia đình và các đơn vị công nghệ cần cùng trang bị kiến thức, công cụ và môi trường thực hành để người trẻ biết tự bảo vệ mình. Phòng tránh lừa đảo hiệu quả bắt đầu bằng một thói quen đơn giản nhưng có thể ngăn thiệt hại: chậm lại, xác minh qua kênh khác, rồi mới quyết định.
