Lừa đảo mạng thường bắt đầu từ điều quen thuộc
Lừa đảo mạng là hành vi dùng thông tin giả, đường dẫn độc hại hoặc sức ép tâm lý để dụ người dùng tiết lộ dữ liệu, mất quyền truy cập tài khoản hay làm theo yêu cầu có hại. Sinh viên không nên cho rằng quen công nghệ đồng nghĩa với miễn nhiễm: kẻ gian có thể giả danh cuộc thi đang được quan tâm, tạo video deepfake hoặc thiết kế kịch bản phù hợp với từng người. Một link giả mạo có thể dẫn tới trang đăng nhập trông đáng tin, rồi tìm cách lấy thông tin hoặc kích hoạt mã độc.
Mức độ rủi ro không nhỏ: theo Đại tá Nguyễn Hồng Quân, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến trong 11 tháng năm 2025 ước tính trên 6.000 tỷ đồng, còn nhóm 17–20 tuổi là nhóm bị hại chiếm tỷ lệ cao nhất trong thủ đoạn tống tiền trực tuyến, thường gọi là “bắt cóc online”. Bài học không phải là sợ mọi đường link hay cuộc gọi, mà là dừng trước khi phản ứng. Nhận diện lừa đảo cần trở thành thói quen, không phải kỹ năng chỉ dùng sau khi đã có sự cố.
1. Kiểm chứng link cuộc thi trước khi đăng nhập
Khi nhận lời mời tham gia cuộc thi, học bổng hoặc hoạt động sinh viên, đừng mở link từ tin nhắn rồi nhập tài khoản ngay. Hãy kiểm tra tên miền, đối chiếu thông báo trên kênh chính thức của ban tổ chức hoặc trường, và hỏi người phụ trách qua một kênh liên hệ đã biết. Đường link giả có thể mượn đúng tên cuộc thi người nhận quan tâm để dụ đăng nhập, thậm chí dẫn tới việc kích hoạt mã độc.
Cách này hữu ích nhất khi lời mời đến bất ngờ, thúc giục hành động hoặc yêu cầu cung cấp thông tin đăng nhập. Nếu địa chỉ chính thức xác nhận cuộc thi và đường dẫn khớp với thông tin công khai, đó là cơ sở tốt hơn để tiếp tục; nhưng hình thức chuyên nghiệp hay logo quen thuộc tự nó không chứng minh trang là thật. Cần đặc biệt cảnh giác với trang yêu cầu mật khẩu, mã xác thực hoặc dữ liệu cá nhân không cần thiết. Mỗi lần dừng lại kiểm tra sẽ cắt đứt bước đầu trong kịch bản chiếm tài khoản.
2. Bảo vệ tài khoản bằng thói quen an toàn
Để bảo vệ tài khoản, hãy đặt mật khẩu riêng cho từng dịch vụ, bật xác thực nhiều lớp nếu có và tuyệt đối không gửi mã xác minh cho người khác. Không lưu thông tin đăng nhập trên trang không rõ nguồn gốc; nếu đã nhập mật khẩu vào nơi đáng ngờ, hãy đổi ngay từ ứng dụng hoặc trang chính thức, đăng xuất các phiên lạ và kiểm tra thông tin khôi phục. Một quyết định thiếu thận trọng có thể khiến tài khoản bị xâm nhập và dữ liệu cá nhân bị đánh cắp, mở đầu cho những vụ lừa đảo tiếp theo.
Những bước này phát huy tác dụng khi tài khoản có dấu hiệu bị truy cập bất thường hoặc khi bạn lỡ bấm vào liên kết đáng ngờ. Chúng không thể bảo đảm xóa mọi rủi ro nếu thiết bị đã nhiễm mã độc, nên đừng xem đổi mật khẩu là giải pháp duy nhất: cần quét thiết bị bằng công cụ bảo mật đáng tin cậy và liên hệ bộ phận hỗ trợ chính thức. Thông tin như email, số điện thoại còn có thể bị lợi dụng để tiếp cận gia đình, bạn bè; vì thế bảo mật dữ liệu cá nhân cũng là cách hạn chế nguy cơ cho người quanh mình.
3. Gặp cuộc gọi đe dọa: cúp máy, báo người tin cậy
Nếu người gọi tự xưng là Công an, Tòa án hoặc Viện kiểm sát, cáo buộc bạn liên quan đến vụ án rồi ép giữ bí mật, chuyển tiền hay làm theo chỉ dẫn, hãy tắt cuộc gọi. Cảnh báo của Bộ Công an được nêu trong nguồn khuyến nghị người nhận cuộc gọi lạ kiểu này trao đổi ngay với gia đình, thầy cô hoặc Công an xã, phường sở tại; không tự cô lập bản thân. Đừng gọi lại số người đó cung cấp hoặc gửi giấy tờ, mã xác thực theo yêu cầu.
Sức ép và yêu cầu giữ kín thường nhằm ngăn bạn kiểm chứng, nên việc gọi cho người thân hoặc cơ quan chức năng qua số liên hệ độc lập sẽ giúp phá thế cô lập và xác minh tình huống. Cách xử lý này áp dụng với cuộc gọi đe dọa, không có nghĩa mọi cuộc gọi lạ đều là lừa đảo: hãy xác minh danh tính qua kênh chính thức thay vì cung cấp thông tin ngay trên cuộc gọi. Nếu đã chuyển tiền hoặc tiết lộ dữ liệu, báo ngay cho ngân hàng, nền tảng liên quan và cơ quan chức năng; càng trì hoãn, càng khó hạn chế thiệt hại.
4. Luyện qua tình huống và cảnh báo cho cộng đồng
Kỹ năng chỉ vững khi được tập trước lúc có áp lực. Sinh viên có thể cùng bạn bè phân tích ví dụ về trang thi giả, tin nhắn bất ngờ và cuộc gọi đe dọa: đâu là dấu hiệu bất thường, cần kiểm chứng với ai, và bước nào tuyệt đối không làm. Các tình huống thực tế cùng phần thi tương tác giúp người học nhận biết thủ đoạn, xử lý nguy cơ và hình thành thói quen sử dụng nền tảng số an toàn. Hãy trao đổi với nhà trường, thầy cô hoặc người phụ trách công nghệ khi cần công cụ và môi trường thực hành.
Sai lầm phổ biến là nghĩ bị lừa thì phải tự giải quyết trong im lặng. Sự xấu hổ và cô lập chỉ khiến người bị hại mất thêm thời gian, trong khi cảnh báo sớm có thể giúp bạn bè tránh cùng một cái bẫy. Hãy chia sẻ thông tin đã kiểm chứng, không phát tán đường link đáng ngờ và nhắc người thân xác minh trước khi làm theo yêu cầu. Sinh viên có thể góp phần giữ môi trường số lành mạnh bằng cách bảo vệ mình, nhận diện nguy cơ và kịp thời cảnh báo cộng đồng.
