Deepfake lừa đảo: mối đe dọa mới trong từng cuộc gọi video
Deepfake lừa đảo là kiểu tấn công sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để tạo ra video và âm thanh giả giống y như người thật, nhằm giả mạo người thân, bạn bè hoặc nhân viên ngân hàng trên các cuộc gọi video giả mạo và mạng xã hội, từ đó thao túng cảm xúc và niềm tin của nạn nhân để chiếm đoạt tài sản và phát tán thông tin sai lệch. Điểm đáng sợ là deepfake không còn là trò “chỉnh sửa vui” mà trở thành công cụ phá vỡ sự trung thực của hình ảnh, video và giọng nói trong đời sống số hàng ngày. Khi một khuôn mặt quen thuộc xuất hiện trên màn hình, đa số chúng ta tự động tin đó là thật – và kẻ gian đang sống nhờ phản xạ này. Họ giả làm người thân báo việc gấp, nhân viên ngân hàng cảnh báo rủi ro, thậm chí mạo danh cơ quan chức năng để ép chuyển tiền. Nếu vẫn giữ thói quen “thấy mới tin”, người dùng Việt sẽ trở thành mục tiêu lý tưởng cho thế hệ lừa đảo AI mới.
Các chiêu trò phổ biến trong cuộc gọi video giả mạo
Để lừa được tiền, kẻ xấu phải lừa được cảm xúc. Trong các cuộc gọi video giả mạo, chúng khai thác nỗi sợ và sự vội vàng nhiều hơn là công nghệ. Một kịch bản quen thuộc: chúng sao chép chân dung và giọng nói người thân, tạo video gọi đến với lý do khẩn cấp như gặp tai nạn, cần mổ gấp, bị giữ giấy tờ… rồi thúc ép chuyển tiền ngay vào tài khoản lạ. Có trường hợp chúng giả làm nhân viên ngân hàng, thông báo tài khoản đang “bị tấn công”, yêu cầu cung cấp OTP, mật khẩu hoặc chuyển tiền sang “tài khoản an toàn” để bảo vệ. Theo chuyên gia an ninh mạng, deepfake còn được dùng để giả mạo hình ảnh cá nhân, tổ chức nhằm bôi nhọ và phát tán thông tin sai sự thật. Vì vậy, cuộc gọi video không chỉ là nơi chúng chiếm đoạt tiền, mà còn là nơi phá vỡ danh dự, uy tín. Bất cứ hình ảnh quen thuộc nào xuất hiện cùng lời đề nghị tài chính khẩn cấp đều phải được coi là nghi ngờ trước.
Nhận biết deepfake: đừng để mắt và tai bị đánh lừa
Nhận biết deepfake không phải là soi pixel như chuyên gia, mà là học cách nghi ngờ mọi thứ “quá giống thật”. Với cuộc gọi video deepfake, luôn có những chi tiết lạ nếu bạn chịu khó dừng lại để quan sát. Công an địa phương đã ghi nhận các dấu hiệu: thời lượng cuộc gọi rất ngắn; khuôn mặt thiếu biểu cảm, cử động không tự nhiên; màu da, ánh sáng bất thường; âm thanh không khớp với khẩu hình hoặc chập chờn. Kẻ lừa đảo thường viện cớ “mất sóng, tín hiệu yếu” rồi vội vã thúc chuyển tiền vào tài khoản lạ. Các chuyên gia khuyến nghị trong cuộc gọi nghi ngờ, hãy yêu cầu người ở đầu dây kia quay mặt sang trái/phải, đưa tay che mặt hoặc liên tục cử động ngón tay; công nghệ deepfake thời gian thực thường bị méo hình, lệch bóng hoặc lag ở viền khuôn mặt khi có vật cản đột ngột. Đây chính là cách nhận biết deepfake thực tế, không cần đến công cụ kỹ thuật.
Chiến lược bảo vệ trước lừa đảo AI: nguyên tắc bốn không và dừng 3 giây
Muốn bảo vệ trước lừa đảo AI, người dùng phải thay đổi thói quen phản xạ trong giao tiếp số. Tin nhắn, cuộc gọi, hình ảnh đều có thể là bẫy, nên bạn cần nguyên tắc rõ ràng cho bản thân và gia đình. Một chuyên gia an ninh mạng đề xuất nguyên tắc “bốn không”: không tin ngay, kể cả khi thấy hình ảnh/giọng nói quen; không bấm vào liên kết lạ; không cung cấp OTP, mật khẩu hay thông tin tài khoản; và không chuyển tiền cho tới khi đã xác nhận 100% qua kênh trực tiếp. Quy tắc “dừng 3 giây” trước khi trả lời hay làm theo yêu cầu lạ cũng rất thực tế: trong vài giây ngắn ngủi đó, bạn đủ thời gian hít thở, tự hỏi “có hợp lý không?”, và chọn xác thực thêm nguồn. Ngoài ra, hãy hạn chế đăng tải công khai video, âm thanh rõ nét của bản thân trên mạng xã hội, vì chính dữ liệu ấy là nguyên liệu để AI tạo cuộc gọi video giả mạo trong tương lai.
Xác thực danh tính và hành động khi nghi ngờ hoặc trở thành nạn nhân
Bài học quan trọng nhất trong kỷ nguyên deepfake: xác thực danh tính luôn quan trọng hơn cảm xúc tức thời. Mọi yêu cầu liên quan đến tiền, dữ liệu cá nhân phải đi qua bước kiểm chứng. Với người thân, hãy thống nhất trước một “mật mã gia đình”: câu hỏi riêng, từ khóa, thông tin chỉ hai bên biết. Khi nhận cuộc gọi báo việc gấp, hãy yêu cầu họ trả lời đúng mật mã để xác thực. Với người tự xưng là công an, tòa án, viện kiểm sát, ngân hàng, điện lực, công ty viễn thông… hãy chủ động cúp máy và gọi lại bằng số chính thức trên website hoặc qua tổng đài để kiểm tra. Trước mọi giao dịch, cần bình tĩnh xác minh qua kênh liên lạc khác, kiểm tra kỹ chủ tài khoản nhận tiền và tuyệt đối không chuyển tiền theo yêu cầu từ cuộc gọi chưa được xác thực. Nếu nghi ngờ bị bôi nhọ hoặc lừa đảo bằng deepfake, hãy lưu lại liên kết, ảnh chụp màn hình, video, lịch sử bài đăng, bình luận… rồi gửi kèm đơn trình báo tới cơ quan chức năng có thẩm quyền để được xử lý.
