Thực phẩm gây ung thư: Không phải chuyện xa vời với người Việt
Thực phẩm gây ung thư là những món ăn hoặc nhóm thực phẩm mà bằng chứng khoa học đã cho thấy chúng làm tăng nguy cơ xuất hiện, tiến triển hoặc tử vong do các loại ung thư, thông qua cơ chế gây viêm mạn tính, phá hủy DNA, thay đổi nội môi và nuôi dưỡng tế bào ác tính theo thời gian, ngay trong những bữa ăn tưởng như rất quen thuộc và vô hại hàng ngày của chúng ta.
Nói thẳng: người Việt không thể tiếp tục ăn uống theo kiểu “ngon miệng là được” khi mỗi năm có hơn 111.000 người tử vong vì ung thư, tức gần 5 phút lại có một gia đình mất đi người thân. Đó không còn là thống kê khô khan mà là hồi chuông báo động cho từng mâm cơm. Báo cáo toàn cầu mới nhất cho thấy riêng ung thư đại trực tràng đã ước tính 22.584 ca mắc mới và 10.990 ca tử vong tại Việt Nam. Nếu bạn vẫn tin rằng chỉ hút thuốc, uống rượu mới gây ung thư, bạn đang bỏ qua một phần rất lớn của bức tranh: những gì bạn ăn mỗi ngày.
Danh sách đen WHO: Thịt chế biến sẵn và lý do bác sĩ ung bướu nói "không"
Nếu phải nêu tên một thực phẩm đứng đầu danh sách đen WHO, thì đó chính là thịt chế biến sẵn. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc WHO đã xếp thịt chế biến sẵn vào Nhóm 1 – tác nhân chắc chắn gây ung thư ở người, cùng nhóm với thuốc lá và amiăng. Nhóm này nói lên mức độ chắc chắn về bằng chứng, chứ không phải tất cả tác nhân đều nguy hiểm ngang nhau. Nhưng riêng thịt chế biến sẵn đã có bằng chứng thuyết phục làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng.
Vấn đề nằm ở cách chúng được xử lý: hun khói, ướp muối, lên men, thêm nitrat, nitrit rồi bảo quản dài ngày. Khi vào đường tiêu hóa, các chất này tạo thành hợp chất N-nitroso, có khả năng tấn công tế bào niêm mạc ruột và gây đột biến. Không ngạc nhiên khi các chuyên gia ung bướu hàng đầu như Tiến sĩ Ezekiel Emanuel chủ động gạch tên toàn bộ xúc xích, lạp xưởng, thịt xông khói, giăm bông, thịt nguội khỏi thực đơn gia đình. Nếu bác sĩ chữa ung thư còn không dám ăn, việc chúng ta “vô tư” ăn mỗi ngày là một lựa chọn quá liều lĩnh.
Thực phẩm siêu chế biến: Nhóm thực phẩm liên quan ung thư, tim mạch, tiểu đường và tử vong
Bên cạnh thịt chế biến sẵn, cả một hệ sinh thái thực phẩm siêu chế biến (Ultra-Processed Foods – UPFs) đang âm thầm bào mòn sức khỏe. Đây không phải là thực phẩm nấu nướng thông thường, mà là các sản phẩm trải qua nhiều công đoạn xử lý công nghiệp, chứa thêm chất bảo quản, chất tạo ngọt, nhũ hóa, phẩm màu, hương liệu tổng hợp… biến thực phẩm thành một “hỗn hợp hóa học có vị ngon”.
Giáo sư Felice Jacka cho biết có “bằng chứng đặc biệt mạnh mẽ” về mối liên hệ giữa nhóm thực phẩm này với nguy cơ tử vong, bệnh tim mạch, đái tháo đường và nhiều rối loạn sức khỏe tâm thần phổ biến. Phân tích dữ liệu hơn 10 triệu người cho thấy khoảng 70% các kết cục sức khỏe được đánh giá đều có liên quan đến việc tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến. Nghiên cứu kết luận rõ: ăn nhiều UPFs liên quan đến nguy cơ cao hơn đối với các bệnh chuyển hóa – tim mạch, rối loạn tâm thần phổ biến và tử vong. Đáng chú ý, nhiều loại ung thư cũng cho thấy mối liên hệ với nhóm thực phẩm này. Khi thực phẩm siêu chế biến chiếm tới đa số khẩu phần ở nhiều nước, chúng ta không thể thờ ơ với câu hỏi: trong khẩu phần của mình, tỷ lệ đó là bao nhiêu?
5 "sát thủ" thầm lặng trên bàn ăn liên quan mạnh tới ung thư đại trực tràng
Ngay cả khi bạn không hút thuốc, không uống rượu, ruột vẫn có thể bị tấn công bởi những món ăn quen thuộc trên mâm cơm. Báo cáo Global Cancer Statistics cho thấy ung thư đại trực tràng là loại ung thư phổ biến đứng thứ ba và là nguyên nhân tử vong do ung thư đứng thứ hai trên thế giới. Tại Việt Nam, số ca ở người trẻ 20–30 tuổi đang tăng nhanh, gắn với thói quen ăn uống kém lành mạnh. Điều đáng sợ là nhiều “thủ phạm” nằm ngay trước mặt chúng ta mỗi bữa.
- Rau củ muối, cá muối: quá trình ủ muối, lên men tạo nitrit và muối cao; nitrit kết hợp amin thành nitrosamine – hợp chất gây ung thư mạnh tấn công niêm mạc đại tràng.
- Thức ăn thừa hâm lại nhiều lần: đặc biệt là rau lá xanh, món giàu đạm để qua đêm, tạo môi trường vi khuẩn sinh nitrit, tiềm ẩn nguy cơ ung thư dạ dày, đại trực tràng.
- Các món muối mặn tự làm nhưng ăn thường xuyên: dù “nhà làm” vẫn tích lũy chất độc, làm tăng tổn thương tiền ung thư đường tiêu hóa theo thời gian.
- Thịt đỏ ăn nhiều: thịt bò, heo, cừu nếu tiêu thụ quá nhiều là nhóm nguy cơ hàng đầu với đại tràng.
- Thịt chế biến sẵn: xúc xích, lạp xưởng, thịt hun khói, giăm bông… là sát thủ đã được WHO xếp vào Nhóm 1 gây ung thư, đặc biệt ung thư đại trực tràng.
Xây dựng chế độ ăn an toàn: Những gì các bác sĩ ung bướu đang làm
Không ai cần sống trong nỗi sợ hãi mỗi lần ngồi vào bàn ăn. Nhưng để có chế độ ăn an toàn hơn, chúng ta phải dám cắt giảm những thứ đã được chứng minh là nguy hiểm. Bác sĩ Ketan Thanki nhấn mạnh: chế độ ăn có thể tạo ra môi trường thúc đẩy viêm và ung thư, hoặc theo hướng chống viêm và ngăn ngừa ung thư. Đối với những ai muốn giảm thiểu nguy cơ ung thư, việc loại bỏ hoặc hạn chế tối đa thịt chế biến sẵn là một quyết định đúng đắn. Đây là lý do các bác sĩ ung bướu, như Tiến sĩ Ezekiel Emanuel, chủ động tránh nhóm thực phẩm này trong bữa ăn hàng ngày.
Tiến sĩ Tracy Crane khuyến nghị một khẩu phần tập trung vào thực vật, chất xơ và nguồn protein ít qua chế biến. Điều đó có nghĩa là: ưu tiên thịt tươi tự chế biến trong ngày thay vì thịt đóng hộp, xúc xích, lạp xưởng; tăng rau xanh, trái cây để ruột đào thải độc tố tốt hơn; giảm tối đa đồ muối mặn, đồ hâm lại nhiều lần. Bác sĩ Wesley Talcott cũng cho rằng những người muốn chủ động phòng ngừa bệnh ung thư nên hạn chế tối đa thịt chế biến sẵn. Cuối cùng, câu hỏi không phải là “thỉnh thoảng ăn có sao không?”, mà là “tôi có chấp nhận rủi ro tích lũy từng ngày trong cơ thể mình hay không?”.
