Điểm tựa mới cho học sinh vùng cao trước năm học mới
Chính sách giáo dục vùng cao là nhóm giải pháp của các địa phương nhằm gỡ bỏ những rào cản về ngôn ngữ, sách vở, dinh dưỡng và điều kiện học tập cho học sinh dân tộc thiểu số, giúp các em có đủ nền tảng tiếng Việt, tài liệu học tập và bữa ăn ổn định để bám trường, hạn chế bỏ học và thu hẹp khoảng cách chất lượng giáo dục với học sinh vùng thuận lợi. Với học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, một năm học mới thuận lợi bắt đầu từ những điều rất thiết thực: đủ tiếng Việt để theo bài, đủ sách để học, đủ dinh dưỡng để ở lại trường và một hành trình đến lớp an toàn. Trước thềm năm học 2026-2027, nhiều địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã ban hành hoặc đưa vào áp dụng các chính sách giáo dục mới, chuyển hướng từ hỗ trợ chung sang tháo gỡ từng rào cản cụ thể trước ngày học sinh đến trường. Đây là bước dịch chuyển quan trọng: chính sách không còn chờ đến khi trẻ đã ngồi trong lớp mà đi thẳng vào những "điểm nghẽn" cốt lõi – từ chuẩn bị lớp một, sách giáo khoa đến dinh dưỡng học sinh nội trú và bán trú. Theo Chỉ thị số 31/CT-TTg ngày 5/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ, các địa phương được yêu cầu chuẩn bị đủ giáo viên, cơ sở vật chất, thiết bị và sách giáo khoa, đồng thời ưu tiên nguồn lực cho vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới và địa bàn khó khăn. Loạt chính sách mới vì thế mang tính nền tảng: nếu học phẩm là chi phí đầu năm thì bữa ăn lại quyết định khả năng bám trường từng ngày.
Tăng cường tiếng Việt trước lớp Một: gỡ đúng điểm nghẽn đầu cấp
Không phải ngẫu nhiên mà các chính sách giáo dục vùng cao hiện nay đặt trọng tâm vào chuẩn bị lớp một. Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ngôn ngữ là một trong những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp nhận chương trình giáo dục của học sinh. Trẻ lớn lên trong môi trường tiếng mẹ đẻ, ít có cơ hội giao tiếp tiếng Việt, nên bước sang tiểu học thường vừa học chữ, vừa học ngôn ngữ mới, dẫn đến tâm lý e dè, hụt hơi ngay từ lớp đầu. Quảng Trị đi thẳng vào điểm nghẽn này bằng Nghị quyết số 22/2026/NQ-HĐND về dạy tăng cường tiếng Việt cho trẻ em là người dân tộc thiểu số trước khi vào lớp 1. Theo nghị quyết, giáo viên được hỗ trợ 360.000 đồng để mua một bộ đồ dùng dạy học, mỗi trẻ được hỗ trợ 310.000 đồng mua bộ đồ dùng học tập, tiền dạy là 150.000 đồng/tiết, tối đa 80 tiết, tổ chức trong thời gian không quá một tháng vào dịp hè. Đây là quotable statement: "Giáo viên được hỗ trợ 360.000 đồng, mỗi trẻ 310.000 đồng và tối đa 80 tiết dạy tiếng Việt tăng cường".
Đắk Lắk cũng ban hành chính sách về nhân lực, kinh phí dạy tiếng Việt trước lớp 1, ưu tiên giáo viên am hiểu tiếng nói, văn hóa địa phương và phương pháp dạy tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai. Tỉnh hỗ trợ cho mỗi trẻ em một bộ tài liệu học tiếng Việt trước khi vào lớp Một, đồng thời hỗ trợ kinh phí mua đồ dùng học tập theo thực tế, tối đa 150.000 đồng/trẻ em. Các lớp làm quen và tăng cường tiếng Việt trước năm học mới đã được triển khai thực tế ở những xã vùng cao như Lũng Phìn, nơi ba trường tiểu học trên địa bàn đã mở 17 lớp với hơn 400 trẻ tham gia để chuẩn bị cho năm học 2026-2027. Tại các lớp này, giáo viên không đặt nặng việc truyền đạt kiến thức như lớp chính khóa mà tạo môi trường để trẻ nghe, nói và sử dụng tiếng Việt một cách tự nhiên. Phương pháp “học mà chơi, chơi mà học” với trò chơi ngôn ngữ, tranh ảnh, bài hát, câu chuyện giúp trẻ bước qua khoảng cách ngôn ngữ, mạnh dạn giao tiếp, nắm được kỹ năng tiền đọc, tiền viết. Đây là dạng hỗ trợ đi vào căn cốt: nếu không có tiếng Việt, mọi chính sách khác gần như vô nghĩa.
Sách giáo khoa, học phẩm và cơ sở nội trú: nền tảng vật chất không thể thiếu
Ngoài ngôn ngữ, sách giáo khoa và học phẩm là rào cản rất thực với gia đình vùng cao, nơi thu nhập bấp bênh và mỗi mùa khai giảng là một bài toán chi tiêu. Ở khâu sách giáo khoa, thành phố Huế đã thông qua Nghị quyết số 47/NQ-HĐND ngày 26/7/2026, miễn phí sách giáo khoa cho học sinh từ năm học 2026-2027. Nguồn lực gồm ngân sách địa phương, hỗ trợ có mục tiêu của Trung ương nếu có và các nguồn hợp pháp khác. Một bộ sách được cấp đúng lúc sẽ giảm khoản chi đầu năm, hạn chế tình trạng học sinh miền núi dùng sách thiếu hoặc không đồng bộ. Ở các xã biên giới, nhiều địa phương đã chuẩn hóa danh mục trang cấp cho học sinh trường nội trú, như Tuyên Quang với Quyết định số 101/2026/QĐ-UBND, Sơn La với Quyết định số 42/2026/QĐ-UBND, Lạng Sơn với Quyết định số 49/2026/QĐ-UBND. Theo đó, học sinh được cấp đồng phục, học phẩm hằng năm; chăn, màn, chiếu, đệm, gối và một số vật dụng sinh hoạt được cấp một lần trong mỗi cấp học. Danh mục chuẩn này là căn cứ để nhà trường mua sắm và công khai cấp phát, hạn chế tình trạng thiếu thốn, cấp phát tùy tiện.
Vấn đề cơ sở trường lớp cũng đang được xử lý đồng bộ. Sáu trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học – trung học cơ sở tại các xã biên giới đất liền của Đà Nẵng sẽ khánh thành đồng loạt, đi vào hoạt động từ Ngày Khai giảng năm học mới 2026-2027. Cùng với việc đầu tư hệ thống trường lớp, Hội đồng nhân dân thành phố đã ban hành Nghị quyết số 99/2026/NQ-HĐND quy định chính sách hỗ trợ riêng đối với học sinh, người lao động và các trường phổ thông nội trú tại các xã biên giới đất liền. Đây không chỉ là một chính sách an sinh giáo dục mà còn là quyết sách có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số, bảo vệ biên giới và xây dựng nguồn nhân lực lâu dài. Điểm mới nổi bật là tăng mức hỗ trợ trực tiếp cho học sinh nội trú và bán trú, mở rộng chính sách đối với người lao động hợp đồng, bổ sung nguồn lực cho nhà trường để nâng cao chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng học sinh, đồng thời ưu tiên học sinh dân tộc thiểu số, đặc biệt trong giai đoạn học tiếng Việt trước khi vào lớp 1.
Dinh dưỡng học sinh nội trú: bữa ăn quyết định khả năng bám trường
Nếu chính sách tiếng Việt và sách giáo khoa giải quyết "vào lớp được gì", thì dinh dưỡng học sinh nội trú và bán trú lại quyết định "có ở lại lớp được hay không". Các nguồn hỗ trợ hiện nay đã nhìn rõ thực tế này: nếu học phẩm là chi phí đầu năm thì bữa ăn lại quyết định khả năng bám trường từng ngày. Ở nhiều điểm trường vùng cao, đường đến lớp xa, điều kiện kinh tế gia đình hạn chế, nên việc tổ chức bán trú, nội trú gắn với hỗ trợ bữa ăn không còn là phúc lợi phụ mà là điều kiện sống còn. Một số nhóm học sinh dân tộc thiểu số bán trú được hỗ trợ 700.000 đồng/tháng; học sinh dân tộc thiểu số thuộc hộ nghèo học tại trường ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi được 240.000 đồng/tháng, tối đa 9 tháng. Gia Lai, với Nghị quyết số 85/2026/NQ-HĐND áp dụng từ năm học 2026-2027, hỗ trợ thêm 160.000 đồng/trẻ mầm non/tháng cho tiền ăn trưa, tối đa 9 tháng. Những con số này tuy không lớn với đô thị, nhưng với nhiều gia đình vùng cao, đó là chênh lệch giữa việc cho con nghỉ học hay giữ con ở lại trường.
Đà Nẵng lựa chọn thêm hướng can thiệp về dinh dưỡng xuyên suốt, với Nghị quyết số 62/2026/NQ-HĐND hỗ trợ sữa tươi cho trẻ mầm non và học sinh tiểu học tại vùng dân tộc thiểu số, miền núi. Theo nghị quyết, trẻ 24–36 tháng tuổi được dùng 110 ml sữa/ngày; trẻ mẫu giáo và học sinh tiểu học 180 ml/ngày, tối đa 5 ngày/tuần. Đây là quotable statement: "Trẻ 24–36 tháng được 110 ml sữa/ngày, học sinh tiểu học 180 ml/ngày, tối đa 5 ngày/tuần". Song song với đó, theo Nghị quyết hỗ trợ của Đà Nẵng, ngoài các chính sách hiện hành, học sinh nội trú được hỗ trợ thêm tiền ăn 1 triệu đồng/tháng, học sinh bán trú được hỗ trợ 400 nghìn đồng/tháng. Khi dinh dưỡng được đảm bảo, học sinh có sức khỏe để theo học, giảm bỏ bữa, giảm tỉ lệ nghỉ học vì đói hoặc kiệt sức trong mùa vụ. Dinh dưỡng rõ ràng đã trở thành một trục chính trong chính sách hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số, chứ không còn là phụ lục mờ nhạt.
Từ hỗ trợ chung đến tháo gỡ rào cản cụ thể: bước chuyển cần được giữ vững
Nhìn tổng thể, các chính sách giáo dục vùng cao mới đang cho thấy một cách tiếp cận chín hơn: không chỉ hỗ trợ sau khi học sinh đã vào trường, mà chủ động gỡ từng rào cản từ trước ngày tựu trường. Loạt chính sách về chuẩn bị lớp một, cấp sách giáo khoa, chuẩn hóa trang cấp nội trú, tăng dinh dưỡng học sinh nội trú và bán trú, hỗ trợ sữa cho mầm non, tất cả đều hướng tới nền tảng thiết yếu thay vì phúc lợi mang tính hình thức. Địa bàn vùng cao rộng, giao thông không thuận lợi, điều kiện kinh tế của một bộ phận gia đình còn hạn chế; môi trường sử dụng tiếng Việt của trẻ tại gia đình và cộng đồng chưa đồng đều. Trong bối cảnh đó, việc các địa phương dám "đi thẳng" vào những điểm nghẽn như ngôn ngữ, sách vở và bữa ăn là lựa chọn đúng, dù sẽ không tránh khỏi áp lực ngân sách và tổ chức thực hiện.
Điều còn thiếu là bảo đảm tính liên tục và chất lượng thực thi. Sách giáo khoa phải được bảo đảm đầy đủ trước ngày 15/8; các trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại xã biên giới thuộc đợt đầu phải hoàn thành trước ngày 30/8, kèm phương án vận hành. Sở Giáo dục và Đào tạo các địa phương được yêu cầu chuẩn bị phương án, kế hoạch tổ chức khánh thành đồng loạt các trường vào ngày 5/9/2026 – Ngày Khai giảng năm học mới. Về phía chính sách, hướng đi đã rõ: ưu tiên hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số ngay từ bậc mầm non và đầu tiểu học, coi chuẩn bị tiếng Việt, sách vở và dinh dưỡng học sinh nội trú là ba trụ cột. Vấn đề còn lại là khả năng kiên trì nguồn lực và giám sát quá trình triển khai ở từng điểm trường vùng cao. Nếu giữ vững được bước chuyển từ hỗ trợ chung sang tháo gỡ rào cản cụ thể, khoảng cách giáo dục giữa miền núi và miền xuôi sẽ không còn là câu chuyện bất lực, mà là lộ trình có thể đo, theo dõi và cải thiện.
