Thông điệp cốt lõi: Không để học sinh yếu thế bị bỏ lại phía sau
Chính sách hỗ trợ học sinh là tập hợp các chế độ, nguồn lực và biện pháp quản lý nhằm bảo đảm mọi học sinh hoàn cảnh khó khăn, học sinh vùng biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và khu vực kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn được tiếp cận giáo dục, có điều kiện sinh hoạt tối thiểu và không bị gián đoạn việc học vì thiếu ăn, thiếu ở hay thiếu các hỗ trợ thiết yếu. Đây không phải khẩu hiệu nhân văn chung chung, mà là một hệ thống cam kết chính trị, ngân sách và trách nhiệm cụ thể của từng cấp chính quyền. Việc Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng ký Công điện số 62/CĐ-TTg ngày 31/8 về thực hiện chế độ, chính sách đối với học sinh thuộc diện đối tượng chính sách, đối tượng yếu thế, có hoàn cảnh gia đình khó khăn và học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng kinh tế – xã hội khó khăn cho thấy một điều: Nhà nước buộc phải siết lại kỷ cương sau khi những lỗ hổng an sinh bộc lộ. Gia đình nào có con đi học nội trú, bán trú, ở vùng sâu vùng xa sẽ cảm nhận trực tiếp tác động của công điện này, vì nó nhắm vào các nhu cầu rất cụ thể: bữa ăn, chỗ ở, đường đến trường và các khoản hỗ trợ vốn đã được quy định nhưng không phải lúc nào cũng được thực hiện đủ.
Vì sao công điện được ban hành lúc này?
Điểm bùng phát không nằm trong các báo cáo đẹp đẽ, mà xuất phát từ một lời kêu gọi hỗ trợ gạo và gas trên mạng xã hội của thầy hiệu trưởng Trường THCS Võ Nguyên Giáp, xã Mường Phăng, tỉnh Điện Biên. Khi một trường phải công khai xin gạo để duy trì bữa ăn cho hơn 300 học sinh ở xa trường, hệ thống chính sách hỗ trợ học sinh rõ ràng đang có vấn đề. Báo chí sau đó phản ánh rộng hơn câu chuyện nhà trường ở Điện Biên kêu gọi các tổ chức, cá nhân, cộng đồng hỗ trợ gạo và các điều kiện thiết yếu cho học sinh để các em có đủ điều kiện học tập, đến trường. Công điện 62 vì thế không chỉ là phản ứng mang tính hình thức, mà là lời thừa nhận gián tiếp rằng: chính sách đã có, nhưng khâu thực hiện, kiểm soát và trách nhiệm của địa phương còn lỏng. Gia đình có con là học sinh hoàn cảnh khó khăn phải trông chờ vào lòng hảo tâm cộng đồng thay vì vào các chế độ đã được pháp luật ghi nhận, đó là điều không thể chấp nhận trong một hệ thống an sinh được tuyên bố là “không để ai bị bỏ lại phía sau”.
Rà soát toàn quốc trước 3/9: siết trách nhiệm, không chỉ là thống kê
Điểm đáng chú ý nhất là yêu cầu rà soát toàn bộ chính sách hỗ trợ học sinh hoàn cảnh khó khăn trên phạm vi toàn quốc, với thời hạn báo cáo Thủ tướng trước 14 giờ ngày 3/9. Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ và các cơ quan địa phương để tổng hợp, đánh giá và đề xuất giải pháp đối với việc thực hiện các chính sách dành cho trẻ em, học sinh, học viên yếu thế, nhất là các vướng mắc phát sinh sau sắp xếp đơn vị hành chính. Nếu cách làm chỉ dừng ở việc "điền vào bảng" thì đây sẽ là một cuộc tổng điều tra hình thức. Nhưng nếu cơ quan trung ương yêu cầu làm rõ từng nhóm đối tượng – từ học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo, đối tượng chính sách, học sinh vùng biên giới, vùng bãi ngang, ven biển, hải đảo, đến học sinh trong các trường nội trú, bán trú – thì đây có thể trở thành cuộc “kiểm tra sức khỏe” thật sự của hệ thống an sinh giáo dục. Đối với phụ huynh, điều quan trọng là đặt câu hỏi: con mình có nằm trong diện được hưởng mà lâu nay chưa được nhận đủ? Rà soát lần này là cơ hội để những thiếu sót ấy được chỉ ra và buộc phải khắc phục.
Vai trò của chính quyền địa phương: từ người thực thi đến người chịu trách nhiệm
Công điện nhắm thẳng vào Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố, coi đây là mắt xích chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc bảo đảm học sinh hoàn cảnh khó khăn có đủ điều kiện đến trường, học tập và sinh hoạt. Với Điện Biên, Thủ tướng yêu cầu rà soát, xác minh thông tin báo chí phản ánh, đồng thời thực hiện đầy đủ, kịp thời các chế độ, chính sách của Trung ương và địa phương đối với học sinh thuộc diện được hưởng, cùng với việc chủ động huy động, bố trí các nguồn lực hợp pháp để hỗ trợ các em. Không dừng lại ở một tỉnh, công điện yêu cầu tất cả địa phương phải rà soát chính sách đối với trẻ em, học sinh, học viên, đặc biệt là những em đang học tại trường nội trú, bán trú, trường phổ thông nội trú ở các xã biên giới đất liền, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo. Điều này đặt ra một chuẩn mới cho trách nhiệm địa phương: không thể viện lý do ngân sách hạn hẹp để bỏ mặc học sinh vùng biên giới hay vùng sâu vùng xa; ngược lại, họ phải chứng minh đã tận dụng mọi nguồn lực hợp pháp để lấp đầy các khoảng trống của chính sách hỗ trợ học sinh.
Gia đình cần làm gì và kỳ vọng điều gì từ đợt siết kỷ cương này?
Từ góc nhìn gia đình, công điện của Thủ tướng là lời khẳng định rằng nhà nước biết vấn đề không nằm ở tình thương của thầy cô, mà ở việc các chính sách hỗ trợ học sinh chưa đến đúng địa chỉ hoặc đến không đủ. “Bảo đảm các em có đủ điều kiện thiết yếu để đến trường, học tập và sinh hoạt” là mục tiêu được nhắc đi nhắc lại trong công điện, kèm yêu cầu huy động và bố trí nguồn lực hợp pháp ở địa phương. Điều gia đình có thể và nên làm là: chủ động tìm hiểu con mình thuộc nhóm nào (học sinh hoàn cảnh khó khăn, học sinh thuộc diện chính sách, học sinh vùng biên giới, dân tộc thiểu số…), đối chiếu với các chế độ hiện hành tại địa phương, và mạnh dạn phản ánh nếu có bất cập. Rà soát chính sách hỗ trợ học sinh không chỉ là việc của bộ, ngành mà cần tiếng nói từ người hưởng lợi trực tiếp. Nếu sau đợt rà soát này, các lớp học nội trú ở vùng núi hay biên giới không còn cảnh thiếu gạo, thiếu gas như ở Điện Biên, chúng ta có cơ sở để tin rằng kỷ cương chính sách đang được khôi phục, chứ không chỉ là một văn bản được truyền đi rồi nhanh chóng lắng xuống.
