Điện rác Nam Trạch: Khi rác trở thành nguồn năng lượng khu vực
Nhà máy điện rác Quảng Trị tại xã Nam Trạch là dự án xử lý chất thải rắn sinh hoạt bằng công nghệ đốt rác phát điện, kết hợp trạm trung chuyển rác tại phường Đông Hà, nhằm giảm chôn lấp, thu hồi năng lượng từ rác và đóng góp vào mục tiêu phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn của địa phương. Đây không chỉ là một công trình hạ tầng môi trường mà còn là phép thử cho tham vọng biến áp lực rác thải thành lợi thế năng lượng của toàn vùng miền Trung. UBND tỉnh đã phê duyệt chủ trương đầu tư dự án với tổng vốn 2.110 tỷ đồng, đặt tại khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nam Trạch, trên diện tích khoảng 12,8 ha, trong đó nhà máy chiếm khoảng 12 ha và trạm trung chuyển 0,8 ha. Việc chọn mô hình nhà máy điện rác làm hạt nhân cho hệ thống xử lý chất thải rắn cho thấy tỉnh muốn bước ra khỏi quỹ đạo “thu gom – chôn lấp” đã quá tải, để chuyển sang tư duy năng lượng từ rác mang tính dài hạn.
Những con số cho thấy tham vọng năng lượng từ rác
Ở góc độ kỹ thuật, dự án nhà máy điện rác Quảng Trị được thiết kế xử lý khoảng 600 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày, đi kèm hệ thống xử lý nước rỉ rác công suất 150 m³/ngày và tổ máy phát điện khoảng 15 MW. Đó là quy mô không nhỏ với một tỉnh đang đô thị hóa nhanh nhưng chưa có hệ thống xử lý chất thải rắn đủ hiện đại. Đi đáng chú ý, tổng mức đầu tư sơ bộ 2.110 tỷ đồng đã tăng khoảng 510 tỷ đồng so với đề xuất ban đầu 1.600 tỷ đồng của nhà đầu tư nước ngoài cuối năm 2025. Sự điều chỉnh này phản ánh hai điều: một là tỉnh chấp nhận đầu tư lớn hơn cho tiêu chuẩn công nghệ và hạ tầng môi trường, hai là rủi ro tài chính của dự án sẽ cao hơn nếu tiến độ, vận hành và nguồn rác không được tính toán kỹ. Theo hồ sơ, thời gian hoạt động dự án lên tới 50 năm, với mục tiêu đưa nhà máy vào vận hành từ quý IV/2028, sau khi khởi công khoảng tháng 9/2026.
Điện rác như một trụ cột quản lý chất thải rắn miền Trung
Việc chọn công nghệ đốt rác phát điện để xử lý chất thải rắn không phải là quyết định đơn lẻ, mà nằm trong chiến lược giảm chôn lấp, gắn xử lý chất thải với mục tiêu năng lượng tái tạo. Khi 600 tấn rác mỗi ngày được chuyển vào lò đốt thay vì bãi chôn lấp, bài toán không còn là “giấu rác dưới đất” mà là tối ưu năng lượng từ rác, kiểm soát khí thải, tro xỉ và nước rỉ. Dự án tích hợp hệ thống thu gom, xử lý, quản lý tro xỉ, tro bay theo quy định môi trường, cùng trạm trung chuyển tại Đông Hà để bảo đảm chuỗi thu gom – vận chuyển – xử lý đồng bộ. Nếu vận hành đúng thiết kế, nhà máy sẽ giúp Quảng Trị giảm mạnh diện tích chôn lấp, đồng thời bổ sung công suất phát điện ổn định khoảng 15 MW vào lưới khu vực. Về bản chất, điện rác là cách biến một chi phí dài hạn (xử lý rác) thành dòng tài sản tạo ra điện, song chỉ bền vững khi khối lượng rác, chất lượng phân loại và công nghệ xử lý khí thải được kiểm soát nghiêm ngặt.
Từ Phú Sơn đến Nam Trạch: Mô hình và bài học cho miền Trung
Dự án Nam Trạch không xuất hiện trong khoảng trống mà đi sau các mô hình điện rác khác trong khu vực, đáng kể là nhà máy điện rác Phú Sơn ở Huế, xử lý khoảng 600 tấn rác/ngày với công suất phát điện tua-bin 12 MW và tổng vốn khoảng 1.700 tỷ đồng. Việc lãnh đạo Quảng Trị trực tiếp thăm, làm việc tại Phú Sơn trước khi thống nhất chủ trương nghiên cứu nhà máy điện rác ở Nam Trạch cho thấy tỉnh muốn học kinh nghiệm gần, thay vì tự mày mò. Cùng thời gian, hàng loạt đề xuất nhà máy xử lý chất thải rắn và điện rác tại Quảng Trị với công suất từ 500 đến 1.000 tấn/ngày tiếp tục xuất hiện, chủ yếu từ nhà đầu tư Trung Quốc và liên danh trong nước. Tỉnh đã yêu cầu các nhà đầu tư rà soát sản lượng rác thực tế, tránh trùng lặp quy mô, và bảo đảm công nghệ phù hợp đặc thù rác Việt Nam. Đây là điểm tỉnh làm khá đúng: điện rác không phải “càng lớn càng tốt”, mà phải gắn với dữ liệu rác, quy hoạch xử lý chất thải rắn của cả vùng và khả năng đồng bộ từ thu gom đến đốt.
Cơ hội trở thành hình mẫu miền Trung, nhưng phải đi kèm kỷ luật thực thi
Nam Trạch có thể trở thành hình mẫu về năng lượng từ rác cho miền Trung nếu Quảng Trị giữ được ba kỷ luật: kỷ luật quy hoạch, kỷ luật công nghệ và kỷ luật vận hành. Dự án đã được định hướng rõ ràng là giải pháp xử lý rác thải sinh hoạt theo công nghệ hiện đại, giảm tỷ lệ chôn lấp, gắn với kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Nhưng nếu yếu ở khâu phân loại rác, giám sát khí thải và quản lý tro xỉ, nhà máy sẽ nhanh chóng biến từ biểu tượng “xử lý chất thải rắn bền vững” thành nguồn tranh cãi mới. Trong bối cảnh tỉnh muốn giảm chôn lấp và khai thác năng lượng từ rác, việc lựa chọn nhà đầu tư, công nghệ và quy mô phù hợp không chỉ là thủ tục, mà là điều kiện tiên quyết để dự án điện rác vừa bảo đảm hiệu quả môi trường, vừa cung cấp nguồn điện ổn định cho khu vực. Điện rác là con đường khó, đòi hỏi sự kiên trì và minh bạch; nếu Nam Trạch làm tốt, nó sẽ đặt nền tảng mới cho cách các tỉnh miền Trung nghĩ về rác: không còn là gánh nặng, mà là tài nguyên có trách nhiệm.
