Tăng huyết áp: căn bệnh âm thầm nhưng khoảng trống kiểm soát lại quá ồn ào
Tăng huyết áp là tình trạng áp lực máu trong động mạch cao mạn tính, thường vượt quá ngưỡng bình thường 120/80 mmHg, gây tổn thương âm thầm lên tim, não, thận và mạch máu trong nhiều năm trước khi bùng phát bằng các biến cố nguy hiểm như đột quỵ hay nhồi máu cơ tim. Vấn đề lớn nhất của tăng huyết áp Việt Nam không còn là chuyện đây có phải dịch bệnh hay không, mà là việc chúng ta chấp nhận sống chung với nó trong trạng thái mất kiểm soát. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 16,9 triệu người Việt trưởng thành 30-79 tuổi mắc tăng huyết áp, nhưng chỉ 15% kiểm soát được huyết áp ở mức mục tiêu. Con số này không chỉ là thống kê khô khan, mà là lời cảnh báo rằng hệ thống y tế và mỗi cá nhân đang chưa làm tròn phần việc của mình.
Ba mắt xích bị “lỏng”: phát hiện, điều trị và tuân thủ
Nếu nhìn tăng huyết áp như một chuỗi quản lý liên tục từ sàng lọc sức khỏe đến kiểm soát huyết áp, Việt Nam đang để rơi người bệnh ở hầu hết các khâu. Hồ sơ tăng huyết áp Việt Nam cho thấy 51% người bệnh đã được chẩn đoán, 32% đang được điều trị nhưng cuối cùng chỉ khoảng 15% kiểm soát được huyết áp ở mức mục tiêu. Nói cách khác, cứ 10 người tăng huyết áp thì mới có chưa tới 2 người uống thuốc đều, và chỉ khoảng 1-2 người đạt mục tiêu kiểm soát. Một người đã được phát hiện tăng huyết áp không đồng nghĩa đang được điều trị; tương tự, đang uống thuốc cũng chưa có nghĩa huyết áp đã được kiểm soát đạt mục tiêu. Sự “rơi rụng” ở từng bước phản ánh khoảng trống lớn từ nhận thức của người dân đến năng lực quản lý bệnh mạn tính của hệ thống y tế.
Vì sao phải siết lại kiểm soát huyết áp để phòng ngừa bệnh tim?
Tăng huyết áp không chỉ là một con số trên máy đo, mà là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất góp phần làm gia tăng bệnh tim mạch tại Việt Nam. Khi huyết áp duy trì cao, thành mạch máu bị tổn thương, tim phải làm việc quá sức, não và thận chịu hậu quả lâu dài. Kiểm soát huyết áp hiệu quả, chỉ cần giảm 5 mmHg cũng đã giúp giảm 13% nguy cơ đột quỵ, 13% suy tim, 8% bệnh tim thiếu máu cục bộ và giảm 5% tử vong do tim mạch. Đó là một “khoản lãi” khổng lồ cho sức khỏe nếu chúng ta đầu tư nghiêm túc vào kiểm soát huyết áp. Nhưng muốn phòng ngừa bệnh tim một cách thực chất, không thể chỉ nhìn vào thuốc; phải đồng thời xử lý rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, hút thuốc lá, thừa cân – béo phì, ít vận động và chế độ ăn mất cân đối đang làm nặng thêm gánh nặng tim mạch.
Sàng lọc sớm và thay đổi lối sống: phòng tuyến đầu tiên
Điều đáng nói là tăng huyết áp có thể diễn tiến trong nhiều năm mà không có triệu chứng rõ ràng. Nếu chờ đến khi đau ngực, méo miệng, liệt nửa người mới đi bệnh viện, chúng ta đã bỏ qua giai đoạn vàng của phòng ngừa bệnh tim. Các chuyên gia nhấn mạnh quản lý tăng huyết áp phải đi theo chuỗi: biết số đo huyết áp – phát hiện sớm – điều trị đúng – tuân thủ lâu dài – kiểm soát đạt mục tiêu. Điều đó chỉ có thể bắt đầu bằng sàng lọc sức khỏe định kỳ, đặc biệt với người trên 30 tuổi, người hút thuốc, thừa cân, ít vận động. Về phía mỗi cá nhân, không thể đổ hết trách nhiệm lên bác sĩ. Duy trì hoạt động thể lực, ăn uống hợp lý, kiểm soát cân nặng, hạn chế thuốc lá và chủ động đo huyết áp tại nhà là những biện pháp thiết thực để giữ huyết áp trong tầm kiểm soát.
Đưa quản lý tăng huyết áp về gần cộng đồng: Hiến chương 50/30 và bài toán hệ thống
Nếu tiếp tục đặt trọng tâm ở bệnh viện tuyến cuối, Việt Nam sẽ không thể kiểm soát được làn sóng tăng huyết áp. Số người mắc bệnh quá lớn, trong khi bệnh đòi hỏi theo dõi suốt đời. Chính vì vậy, các chuyên gia nhấn mạnh cần thay đổi cách tiếp cận: phòng ngừa, phát hiện sớm và quản lý lâu dài các yếu tố nguy cơ ngay tại tuyến cơ sở và cộng đồng. Đó là lý do Hội Tim mạch học Việt Nam phát động Hiến chương 50/30 với mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 50% người bệnh tăng huyết áp kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu. Muốn vậy, y tế cơ sở phải được tăng cường năng lực phát hiện, điều trị, theo dõi người bệnh lâu dài, kết nối tốt hơn với tuyến trên, chuẩn hóa quy trình chẩn đoán – điều trị, đào tạo nhân lực và ứng dụng chuyển đổi số để người bệnh ở mọi nơi đều tiếp cận dịch vụ an toàn, hiệu quả. Nếu không đưa quản lý bệnh về gần nơi người dân sống, khoảng trống giữa phát hiện và kiểm soát sẽ còn kéo dài.
