Sơn mài truyền thống, ngôn ngữ của hôm nay
Tranh sơn mài là nghệ thuật tạo hình sử dụng sơn ta cùng các lớp vật liệu và công đoạn mài, xử lý bề mặt để tạo chiều sâu, sắc độ và hiệu ứng riêng. Triển lãm “Nguyễn – Lang du cùng sơn” cho thấy chất liệu lâu đời này không bị bó hẹp trong lối biểu đạt quen thuộc: tám nghệ sĩ cùng đưa ra những cách nhìn mới về thiên nhiên, con người và đời sống nội tâm. Khai mạc ngày 30 tháng 10 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, triển lãm giới thiệu 90 tác phẩm của Nguyễn Văn Bảng, Nguyễn Thị Tiến, Nguyễn Đình Vân, Lily Lai, Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo. Điểm đáng chú ý không chỉ là sự hiện diện của nhiều thế hệ, mà còn ở việc mỗi người xem sơn mài như một chất liệu đang tiếp tục biến đổi, chứ không phải di sản cần được giữ nguyên trong khuôn mẫu.
Từ phong cảnh đến chân dung, nhiều lối nhìn cùng hiện diện
Phong cảnh, hoa, tĩnh vật, chân dung, hình tượng Phật giáo và những suy niệm về nội tâm tạo nên một phổ đề tài rộng, giúp triển lãm tránh cảm giác đơn điệu. Các tác phẩm không chỉ miêu tả thiên nhiên hay con người; chúng còn cho thấy cách nghệ sĩ chọn lọc, diễn giải và sắp xếp trải nghiệm sống thành hình ảnh. Nguyễn Văn Bảng theo đuổi lối trừu tượng và bán trừu tượng, gợi cảnh quan cùng những liên tưởng từ đời thường; Nguyễn Thị Tiến tiếp tục khai thác phong cảnh, hoa và tĩnh vật sau nhiều năm gắn bó với sơn mài. Lily Lai hướng đến phụ nữ, gia đình và thiên chức làm mẹ. Những khác biệt ấy khiến triển lãm sơn mài trở thành cuộc gặp của nhiều cá tính, thay vì một bộ sưu tập chỉ minh họa kỹ thuật. Chính sự đa dạng này làm nổi bật khả năng đối thoại của sơn mài với nghệ thuật đương đại.
Bảng màu và bề mặt vượt khỏi lối quen
Sơn son, đen, nâu cánh gián, vàng và bạc vẫn là nền tảng dễ nhận ra, nhưng các nghệ sĩ còn thử nghiệm xanh lam, tím, cam và hồng, đồng thời phối hợp vật liệu và xử lý bề mặt theo những hướng khác nhau. Sự đổi mới ở đây không nằm ở việc phủ nhận truyền thống, mà ở cách mở rộng những gì chất liệu có thể biểu đạt. Khi màu sắc được đặt vào tương quan mới, hay bề mặt được xử lý khác đi, phong cảnh, đóa hoa và dáng người có thể mang sắc thái riêng tư, trầm lắng hoặc giàu liên tưởng. Nghệ thuật đương đại trong triển lãm vì thế không phải một lớp trang trí áp lên kỹ thuật cũ; nó hình thành từ hiểu biết về đặc tính sơn mài và quyết định tạo hình của từng nghệ sĩ. Nhờ vậy, truyền thống hiện diện như một điểm tựa sáng tác, không phải giới hạn.
Quy trình chế tác cũng là một phần của trải nghiệm
Một khu vực trưng bày các mẫu sơn mài qua những giai đoạn chế tác giúp người xem nhìn thấy phía sau tác phẩm hoàn chỉnh là công việc tỉ mỉ đến đâu. Khách tham quan có thể tìm hiểu các bước phủ sơn, mài và hoàn thiện bề mặt, từ đó hiểu rõ hơn đặc tính vật liệu cũng như sự kiên nhẫn mà kỹ thuật sơn mài đòi hỏi. Nghệ sĩ Lily Lai cho biết công đoạn mài là phần khó nhất: nếu tỷ lệ chưa đúng, bà phải làm lại để đạt màu mong muốn. Bà cũng nói có tác phẩm mất tới tám tháng mới hoàn thành. Chi tiết ấy nhắc rằng vẻ đẹp của tranh không chỉ nằm ở hình ảnh nhìn thấy, mà còn ở thời gian và những lần điều chỉnh âm thầm. Triển lãm mở cửa miễn phí đến ngày 4 tháng 11 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, phù hợp với cả người yêu hội họa lẫn người muốn tìm hiểu cách chất liệu truyền thống được tạo tác.
Một chất liệu cũ vẫn còn nhiều điều để nói
Giá trị đáng nhớ nhất của “Nguyễn” là cách triển lãm đặt kỹ thuật thủ công cạnh những lựa chọn tạo hình mang dấu ấn riêng. Tám nghệ sĩ không cùng đi đến một kết luận về sơn mài; họ cho thấy chất liệu này có thể chuyên chở cảnh sắc, đời sống thường ngày, tình thân và những suy tư nội tâm bằng nhiều giọng điệu. Khu vực giới thiệu quy trình chế tác càng làm rõ rằng sự đổi mới không thể tách rời hiểu biết về vật liệu và công sức lao động. Với 90 tác phẩm, triển lãm mở ra một cuộc đối thoại đáng xem giữa di sản kỹ thuật và cảm quan hôm nay. Thay vì xem sơn mài như một truyền thống đã khép lại, người xem có thể nhận ra đây vẫn là chất liệu sống, tiếp tục được khám phá qua mỗi lựa chọn về màu sắc, hình thức và đề tài.
