Sơn mài truyền thống, những cách nhìn hôm nay
Sơn mài đương đại là cách nghệ sĩ dùng kỹ thuật và chất liệu sơn mài truyền thống để diễn đạt những quan sát, cảm xúc và chủ đề của đời sống hôm nay. Triển lãm “Nguyễn – Lang du cùng sơn” khai mạc ngày 30 tháng 10 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, giới thiệu 90 tranh sơn mài của tám nghệ sĩ: Nguyễn Văn Bảng, Nguyễn Thị Tiên, Nguyễn Đình Vân, Lily Lai, Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo. Điểm đáng chú ý không chỉ là số lượng tác phẩm, mà là sự đa dạng trong cách mỗi người tổ chức hình, màu và bề mặt. Cùng bắt đầu từ một chất liệu giàu truyền thống, họ không đi đến một tiếng nói chung duy nhất; chính những khác biệt ấy khiến triển lãm sơn mài này trở thành lời khẳng định rằng di sản chỉ sống khi nghệ sĩ tiếp tục đặt câu hỏi mới.
Thiên nhiên không chỉ là phong cảnh
Thiên nhiên trong các tác phẩm không dừng ở việc tái hiện một khung cảnh đẹp. Nguyễn Văn Bảng đưa trải nghiệm và liên tưởng cá nhân vào những sáng tác trừu tượng, bán trừu tượng như “Sáng ở bản Sìn Suối Hồ”, “Mảnh vỡ” và “Nếp gấp”. Nguyễn Thị Tiên, với hơn 45 năm gắn bó cùng sơn mài, bền bỉ theo đuổi phong cảnh, hoa và tĩnh vật; qua hoa sen, bà quan sát từng giai đoạn phát triển của cây để chuyển những biến đổi ấy thành ngôn ngữ tạo hình. Ở thế hệ sau, Nguyễn Đình Vân tìm cảm hứng trong cây cối và động vật, dùng chất liệu để biểu đạt trải nghiệm riêng và tìm sự đồng cảm nơi người xem. Những lựa chọn này khiến thiên nhiên hiện lên vừa cụ thể, vừa mang dấu vết của ký ức và cảm xúc con người.
Từ thân phận con người đến khoảng lặng nội tâm
Các nghệ sĩ khác mở rộng chủ đề sang gia đình, đời sống tinh thần và những điều thân thuộc. Lily Lai tập trung vào phụ nữ, tình mẫu tử và những chuyển động kín đáo bên trong; Bùi Thị Mừng kết nối cảm hứng Phật giáo với sinh hoạt thường ngày, hoa sen và ruộng đồng quê nhà. Cao Phương Thảo, xuất thân từ kiến trúc, quan tâm đến hình khối, đường nét, sắc độ, đồng thời khai thác di sản văn hóa và Phật giáo bằng ngôn ngữ thị giác đương đại. Hoàng Ngọc Nhung chú ý đến sơn, vỏ trứng, xà cừ và những hiệu ứng bất ngờ sau công đoạn mài; Nguyễn Thùy Dương lại bị cuốn hút bởi sự biến đổi khó đoán của vật liệu. Sự phong phú ấy giúp nghệ thuật sơn mài nói về con người mà không tách rời môi trường sống, niềm tin và những rung động riêng.
Vẻ đẹp cần thời gian và sự tiếp nối
Sức hấp dẫn của tranh sơn mài đi cùng một nhịp lao động chậm, đòi hỏi sự kiên nhẫn ở cả nghệ sĩ lẫn người xem. Lily Lai cho biết công đoạn mài là phần khó nhất: chỉ cần tỷ lệ chưa chuẩn, bà phải làm lại để đạt màu mong muốn; có tác phẩm mất tới tám tháng mới hoàn thành. Chất liệu cần được hong trong môi trường ẩm, không phải hong bằng gió, nên người vẽ không thể thúc ép tiến độ theo ý mình. Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng xem sơn mài là chất liệu bản địa quý, nhưng cho rằng kế thừa kỹ thuật phải đi cùng tư duy và tìm tòi mới, thay vì lặp lại cách làm của thế hệ trước. Đây là hướng đi thuyết phục nhất: gìn giữ kỹ nghệ không có nghĩa đóng khung nó, mà là tạo điều kiện để chất liệu tiếp tục biểu đạt những trải nghiệm đương thời.
Triển lãm mở cửa đến ngày 4 tháng 11 năm 2020 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội. Với người yêu mỹ thuật, đây là dịp nhìn kỹ cả tác phẩm lẫn dấu vết của quá trình tạo tác phía sau chúng. Tám nghệ sĩ không đưa ra một định nghĩa duy nhất về sơn mài; họ cho thấy chất liệu ấy có thể chạm đến phong cảnh, thân phận, niềm tin và đời sống nội tâm bằng nhiều giọng điệu. Chính sự tiếp nối có sáng tạo đó làm nên sức sống của sơn mài đương đại.
