Sơn mài truyền thống, cách nhìn hôm nay
Tranh sơn mài là tác phẩm được tạo nên từ chất liệu sơn truyền thống qua những công đoạn đắp, mài và hoàn thiện bề mặt, nơi màu sắc cùng độ sâu của chất liệu góp phần định hình cách kể chuyện. Triển lãm “Nguyên – Lang du cùng sơn” khai mạc ngày 30/10 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, giới thiệu 90 tác phẩm của tám nghệ sĩ: Nguyễn Văn Bằng, Nguyễn Thị Tiên, Nguyễn Đình Vân, Lily Lai, Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo. Con số ấy không chỉ tạo nên một cuộc trưng bày có quy mô; nó đặt cạnh nhau nhiều thế hệ và lựa chọn sáng tác, cùng xuất phát từ sự gắn bó với sơn mài truyền thống. Điểm đáng chú ý là triển lãm không xem kế thừa như việc lặp lại công thức cũ. Thay vào đó, mỗi nghệ sĩ dùng nền tảng kỹ thuật để mở ra một giọng kể riêng.
Từ phong cảnh đến đời sống nội tâm
Đề tài của các tác phẩm đi từ thiên nhiên, phong cảnh, hoa, tĩnh vật và chân dung đến hình ảnh Phật giáo, suy ngẫm về đời sống nội tâm. Sự rộng mở ấy giúp người xem nhận ra sơn mài không bị đóng khung trong một kiểu hình ảnh trang trọng hay hoài cổ. Nguyễn Văn Bằng đưa phong cảnh và liên tưởng từ đời thường vào những sáng tác trừu tượng, bán trừu tượng; Nguyễn Thị Tiên tiếp tục khai thác phong cảnh, hoa và tĩnh vật sau hơn 45 năm gắn bó với chất liệu. Trong khi đó, Lily Lai theo đuổi hình ảnh phụ nữ, gia đình và đời sống bên trong. Những khác biệt về mối quan tâm khiến triển lãm có nhịp điệu, thay vì trở thành một bộ sưu tập đồng dạng. Chính sự đa dạng ấy là lập luận thuyết phục nhất cho sức sống của sơn mài đương đại: truyền thống có thể tiếp tục phát triển khi nghệ sĩ được tự do lựa chọn điều mình muốn kể.
Màu sắc và bề mặt phá vỡ khuôn quen
Sơn son, đen, nâu cánh gián, vàng và bạc vẫn tạo nên dấu ấn quen thuộc của nghệ thuật sơn mài. Nhưng ở triển lãm, các nghệ sĩ còn thử nghiệm xanh, tím, cam, hồng, đồng thời thay đổi cách tổ chức hình, xử lý bề mặt và kết hợp vật liệu. Đó không phải là sự mới lạ vì mục đích trang trí: những lựa chọn này làm thay đổi sắc thái và khả năng biểu đạt của tranh. Một mảng màu có thể mở rộng không gian phong cảnh; bề mặt được xử lý khác đi có thể tạo cảm giác gần gũi hoặc trầm lắng hơn. Chất liệu vốn đòi hỏi thời gian và độ chính xác vẫn giữ những đặc tính riêng, nhưng không buộc họa sĩ phải kể chuyện theo một lối duy nhất. Nhờ vậy, triển lãm sơn mài này cho thấy đổi mới không nhất thiết phải phủ nhận truyền thống; nó có thể bắt đầu ngay từ cách người vẽ hiểu và vận dụng chất liệu.
Nhìn thấy cả công đoạn làm tranh
Một điểm đáng giá khác là triển lãm không dừng ở những bức tranh đã hoàn thiện. Khu trưng bày mẫu sơn mài qua các giai đoạn chế tác giúp khách tham quan tìm hiểu việc phủ sơn, mài và hoàn thiện bề mặt, qua đó thấy rõ vật liệu truyền thống đòi hỏi sự kiên nhẫn đến mức nào. Nghệ sĩ Lily Lai chia sẻ rằng công đoạn mài rất khó: nếu tỷ lệ chưa đúng, bà phải làm lại để đạt màu mong muốn; có tác phẩm mất tám tháng mới hoàn thành. Chi tiết ấy nhắc người xem rằng vẻ óng sâu trên mặt tranh không phải hiệu ứng có thể đạt được tức thời. Các mẫu vật và quy trình vì thế làm cho trải nghiệm thưởng thức có chiều sâu hơn: người xem không chỉ đối diện với hình ảnh, mà còn hiểu phần lao động nằm sau nó. Triển lãm mở cửa miễn phí đến hết ngày 4/11 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội.
Truyền thống chỉ sống khi còn được khám phá
Tám nghệ sĩ không đưa ra một định nghĩa duy nhất về sơn mài, và đó chính là điểm mạnh của cuộc trưng bày. Từ phong cảnh, hoa lá đến chân dung và suy tư nội tâm, mỗi cách tiếp cận chứng minh chất liệu này có thể chứa nhiều giọng điệu mà vẫn giữ mối liên hệ với kỹ thuật truyền thống. Việc giới thiệu quy trình chế tác cũng giúp công chúng hiểu rằng đổi mới không đồng nghĩa với xem nhẹ vật liệu: sơn mài vẫn cần sự am hiểu, thực hành bền bỉ và thời gian. Triển lãm vì thế đưa ra một quan điểm rõ ràng: di sản không được bảo tồn bằng cách giữ nó bất động, mà bằng cách tiếp tục đặt câu hỏi và sáng tạo trên nền tảng của nó. Khi họa sĩ dám mở rộng màu sắc, bề mặt và đề tài, tranh sơn mài có thể đối thoại với cảm nhận của hôm nay mà không đánh mất căn cốt.
