Đích 12 tỷ USD đã gần hơn, nhưng tăng trưởng chưa đồng đều
Xuất khẩu thủy sản là hoạt động đưa các sản phẩm khai thác, nuôi trồng và chế biến từ biển, sông hồ ra thị trường quốc tế, nơi kết quả phụ thuộc cả sức mua lẫn năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Với thủy sản Việt Nam, mục tiêu năm 2026 là đạt kim ngạch xuất khẩu 12 tỷ USD; con số này nay có cơ sở rõ ràng hơn, nhưng không đồng nghĩa mọi mặt hàng đều đang tăng tốc. Trong 10 tháng, kim ngạch toàn ngành đạt 10,459 tỷ USD, tăng 12,1%; riêng tháng 10 đạt 1,315 tỷ USD, tăng 13,5%. Hai tháng cuối năm cần bình quân khoảng 770 triệu USD mỗi tháng để hoàn thành mục tiêu, thấp hơn đáng kể mức tháng 10. Bức tranh tổng thể tích cực, song phần tăng thêm đang dựa nhiều vào nhóm cá và một số phân khúc tôm, thay vì được chia đều giữa các mặt hàng.
Cá tra tăng sức bật, tôm hùm gánh phần tăng của tôm
Điểm đáng chú ý không chỉ là đà tăng của toàn ngành mà còn là sự dịch chuyển động lực sang cá. Tháng 10, nhóm cá khác đạt 309 triệu USD, tăng 55% và đóng góp khoảng 70% phần kim ngạch tăng thêm; xuất khẩu cá tra đạt hơn 249 triệu USD, tăng 14,9%. Tính chung 10 tháng, xuất khẩu cá tra tiến sát 2 tỷ USD, tăng 11%. Giá cá tuyết Đại Tây Dương duy trì cao do nguồn cung hạn chế, còn cá minh thái chịu sức ép về giá nguyên liệu, tạo cơ hội cho cá tra ở phân khúc cá thịt trắng có mức giá vừa phải. Trái lại, tôm chân trắng tăng chậm: 10 tháng đạt 2,62 tỷ USD, tăng 4%. Tôm hùm xanh đạt gần 915 triệu USD, tăng 31%, đóng góp khoảng 62% phần tăng thêm của toàn nhóm tôm. Đây là bệ đỡ đáng kể, nhưng cũng là dấu hiệu tăng trưởng tôm đang lệ thuộc vào một phân khúc.
Thuế tại Mỹ và cạnh tranh khiến tôm khó trông chờ phục hồi nhanh
Sức ép lớn nhất với tôm không chỉ đến từ thuế chống bán phá giá mà còn từ nhu cầu và cạnh tranh quốc tế chưa thuận lợi. Trong tám tháng, lượng tôm nhập khẩu của Mỹ giảm 0,7%, EU giảm 2,3%, trong khi Trung Quốc tăng 25,5%; cùng kỳ, xuất khẩu tôm của Ecuador tăng 19,8%, làm cuộc đua giành thị phần thêm gay gắt. Ngày 3/11, Bộ Thương mại Mỹ công bố kết luận cuối cùng của rà soát hành chính lần thứ 20 đối với thuế chống bán phá giá tôm nước ấm đông lạnh nhập khẩu từ Việt Nam. Kết quả này duy trì áp lực lên doanh nghiệp, đặc biệt khi Mỹ vẫn là thị trường quan trọng cho tôm chế biến sâu. Xuất khẩu thủy sản sang Mỹ trong tháng 10 giảm 11,8%; tính 10 tháng, thị trường này giảm 1,2%. Vì sức mua chưa đồng đều và đối thủ đang tăng xuất khẩu, kỳ vọng một đợt tăng giá chung để cứu kết quả cuối năm là thiếu cơ sở.
Tác động của kết quả rà soát trong những tháng cuối năm 2026 có thể chưa rõ nét; triển vọng đơn hàng năm 2027 sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng của doanh nghiệp và diễn biến sức mua tại Mỹ. Vì vậy, mục tiêu 12 tỷ USD không nên được xem là bằng chứng cho thấy rủi ro tôm đã qua.
Mở rộng thị trường và chuỗi giá trị là bước đi cần thiết
Đà tăng tại châu Á đang giúp bù đắp phần nào khó khăn ở Mỹ, còn hiệp định thương mại với khối EFTA có thể mở thêm dư địa dài hạn. VEFTA được ký kết sau 14 năm và 21 vòng đàm phán; theo lộ trình, đại đa số dòng thuế đối với thủy sản trao đổi giữa hai bên sẽ được cắt giảm sâu về 0%. Thủy sản tiếp tục là mặt hàng xuất khẩu thế mạnh của Việt Nam sang EFTA, trong khi nguyên liệu từ Na Uy và Iceland có thể hỗ trợ chế biến trong nước. Cơ hội này không tự chuyển thành đơn hàng: doanh nghiệp cần nắm quy tắc xuất xứ, minh bạch chuỗi cung ứng và tận dụng năng lực chế biến sâu. Tóm lại, mốc 12 tỷ USD nằm trong tầm với nhờ cá tra, các nhóm cá khác, tôm hùm và thị trường châu Á; còn tăng trưởng bền vững đòi hỏi giảm lệ thuộc vào một vài sản phẩm và xử lý sức ép thuế tại Mỹ.
