Tôm hùm – từ cú bật 40% đến tham vọng tỷ đô
Xuất khẩu tôm hùm là hoạt động đưa tôm hùm nuôi biển và khai thác trong nước ra thị trường quốc tế, tập trung vào phân khúc trung và cao cấp, qua đó trở thành ngành hàng thủy sản giá trị cao đóng góp quan trọng cho kim ngạch xuất khẩu. Trong 6 tháng đầu năm, xuất khẩu tôm hùm đạt gần 600 triệu USD, tăng hơn 40% so với cùng kỳ. Con số này không chỉ là một thống kê ấn tượng, mà là dấu hiệu cho thấy tôm hùm đang nổi lên như ứng viên tiếp theo cho danh hiệu mặt hàng xuất khẩu tỷ đô. Nếu giữ đà tăng, nhiều chuyên gia đánh giá tôm hùm có thể cán mốc 1 tỷ USD trong thời gian không quá xa. Đây là minh chứng sinh động cho xu hướng tăng trưởng hàng hóa cao cấp đang dịch chuyển từ điện tử, dệt may sang cả thủy sản.
Lợi thế tự nhiên và thị trường: Tôm hùm Việt ở đâu trên bản đồ cao cấp?
Điểm khác biệt lớn nhất của xuất khẩu tôm hùm so với nhiều ngành thủy sản khác nằm ở phân khúc mà sản phẩm hướng tới: nhà hàng trung và cao cấp, khách hàng sẵn sàng trả giá cho chất lượng và độ tươi sống. Việt Nam sở hữu vị trí địa lý gần Trung Quốc, thuận lợi vận chuyển tôm sống với thời gian giao hàng ngắn và chi phí logistics cạnh tranh, khiến tôm hùm Việt Nam đặc biệt phù hợp với hệ thống nhà hàng trung và cao cấp tại thị trường này. Đó là lợi thế mà không phải đối thủ nào cũng có. Không ngẫu nhiên mà tôm hùm được xác định là đối tượng nuôi chủ lực trong chiến lược phát triển nuôi biển quốc gia, với mục tiêu duy trì tăng trưởng giá trị sản xuất 8%/năm và đóng góp khoảng 15% kim ngạch xuất khẩu thủy sản vào năm 2030. Đây là ngành hàng rõ ràng được “đặt cược” như một trụ cột tăng trưởng hàng hóa cao cấp cho xuất khẩu.
Mặt trái của đà tăng: Con giống, truy xuất và bài toán giá trị giữ lại
Đằng sau đà tăng hơn 40% không phải là con đường bằng phẳng. Xuất khẩu tôm hùm vẫn đối mặt nhiều thách thức, trong đó bài toán con giống và truy xuất nguồn gốc được xem là điểm nghẽn lớn nhất. Nhu cầu con giống tôm hùm cả nước khoảng 100–120 triệu con/năm, nhưng khai thác tự nhiên mới đáp ứng khoảng 10%. Công nghệ sản xuất giống nhân tạo đã có tiến bộ ở quy mô nghiên cứu, song chưa thể nhân rộng thương mại. Hệ quả là người nuôi phụ thuộc vào nguồn giống tự nhiên và nhập khẩu; khi nguồn nhập chính ngạch thiếu, giá con giống bị đẩy lên mức 45.000–70.000 đồng/con, đồng thời làm tăng nguy cơ kinh doanh, vận chuyển con giống không rõ nguồn gốc. Ở tầm vĩ mô, câu hỏi không chỉ là xuất khẩu tăng bao nhiêu, mà còn là “giá trị nào thực sự ở lại với nền kinh tế Việt Nam?”. Nếu chuỗi giống, nuôi, chế biến và logistics vẫn phụ thuộc vào bên ngoài, tôm hùm dù tăng trưởng nhanh vẫn có thể rơi vào bẫy gia công giá trị thấp.
FTA, logistics và cuộc đua cạnh tranh thị trường quốc tế
Muốn tôm hùm trở thành động lực tăng trưởng hàng hóa cao cấp, Việt Nam phải coi FTA và logistics là “đôi cánh” chứ không chỉ là công cụ hỗ trợ. FTA hiện là một trong những lợi thế lớn nhất, nhưng thực tế chúng ta mới khai thác được một phần. Trong bối cảnh nhiều thị trường có FTA duy trì đà tăng xuất khẩu, nếu tôm hùm được tổ chức sản xuất bài bản, chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc và chứng nhận, dư địa mở rộng sang các thị trường khó tính là rất rõ. Tuy nhiên, lợi thế thuế sẽ bị “ăn mòn” nếu chi phí logistics quá cao. Một sản phẩm được hưởng ưu đãi thuế từ FTA nhưng phải chịu chi phí vận chuyển cao, thời gian giao hàng dài hoặc qua nhiều khâu trung gian thì lợi thế về thuế rất dễ bị triệt tiêu. Không ngẫu nhiên mà logistics được xem là điểm nghẽn lớn: đây không còn là khâu dịch vụ đứng phía sau, mà là bộ phận cấu thành năng lực cạnh tranh của hàng Việt trên thị trường quốc tế.
Từ lồng nuôi đến cảng biển: Cần chuỗi giá trị tôm hùm “made in Vietnam”
Để tôm hùm vượt mốc 1 tỷ USD và đóng góp bền vững cho mục tiêu tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tiến sát 1.100 tỷ USD, chiến lược không thể dừng ở tăng sản lượng. Về dài hạn, việc phát triển ngành tôm hùm không thể chỉ dựa vào lợi thế tự nhiên hay giá bán cao. Ngành này phải chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi, nuôi biển công nghệ cao, đồng thời xây dựng chuỗi giá trị mà doanh nghiệp trong nước làm chủ nhiều khâu giá trị gia tăng: từ giống, thức ăn, công nghệ nuôi đến chế biến, thương hiệu và dịch vụ sau bán hàng. Khi doanh nghiệp trong nước tăng tỷ lệ tham gia trong chuỗi giá trị, mỗi đơn hàng xuất khẩu sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế. Song song, cần hình thành mạng lưới logistics liên kết từ vùng nguyên liệu, cơ sở sản xuất tới trung tâm logistics, cửa khẩu, cảng biển và thị trường quốc tế. Nếu làm được điều đó, tôm hùm không chỉ là câu chuyện một ngành hàng bứt phá, mà còn là hình mẫu cho cách Việt Nam nâng chất lượng tăng trưởng xuất khẩu thay vì chạy theo con số.
