Thị trường carbon Việt Nam: cuộc chơi vốn xanh định hình lại tiêu chuẩn cạnh tranh
Thị trường carbon Việt Nam là hệ thống cho phép các doanh nghiệp giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đã được đo lường, kiểm chứng nhằm hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải quốc gia, đồng thời tạo kênh huy động vốn xanh quốc tế gắn với quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh. Khi thị trường carbon Việt Nam chuyển sang giai đoạn vận hành, câu hỏi quan trọng không còn là “có tín chỉ hay không”, mà là “tín chỉ đó có đủ chuẩn để hút vốn xanh quốc tế hay không”. Chất lượng tín chỉ carbon, hiệu quả tài chính và tính bền vững của dự án giờ là bộ lọc đầu tiên mà nhà đầu tư nước ngoài sử dụng để quyết định có đưa tiền vào doanh nghiệp Việt hay không. Ở Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” diễn ra ngày 14/8 tại TP.HCM, nơi quy tụ khoảng 400 đại biểu từ cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, ngân hàng và quỹ đầu tư, các chuyên gia đã nói thẳng rằng doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận: tín chỉ carbon không thể được nhìn như một “món hàng” để bán lấy tiền trong ngắn hạn, mà phải gắn với mô hình kinh doanh tạo giá trị dài hạn. Chính trong bối cảnh đó, thị trường carbon Việt Nam trở thành phép thử năng lực quản trị carbon và tầm nhìn tài chính khí hậu của doanh nghiệp.
Chất lượng tín chỉ carbon: từ sản phẩm giao dịch đến bằng chứng uy tín
Không phải mọi tín chỉ carbon đều có giá trị như nhau trong mắt nhà đầu tư quốc tế. Câu chuyện chất lượng giờ quan trọng hơn số lượng. Nhà đầu tư muốn biết tín chỉ được hình thành từ hoạt động nào, theo tiêu chuẩn gì, quy trình đo lường, báo cáo và thẩm tra (MRV) có đủ tin cậy, có đánh giá độc lập hay không, và liệu kết quả giảm phát thải có thực sự bổ sung, không trùng lặp với hoạt động thông thường. Đối với các dự án theo Điều 6 Thỏa thuận Paris, tiêu chí hàng đầu là chất lượng và tính toàn vẹn của tín chỉ carbon, với trọng tâm là tính bổ sung – giảm phát thải chỉ có được nhờ khoản đầu tư hoặc công nghệ mới. Ở góc độ doanh nghiệp Việt, năng lực đo lường, kiểm chứng và giảm phát thải đang trở thành lợi thế cạnh tranh mới. Ông Nguyễn Ngọc Tùng, Giám đốc Quỹ Tác động Khí hậu VinaCarbon (VinaCapital), nhấn mạnh doanh nghiệp không nên chỉ nhìn tín chỉ carbon như một sản phẩm để bán, mà phải xây dựng hệ thống xác định, đo lường và chứng minh lượng phát thải để biến kết quả giảm phát thải thành giá trị có thể kiểm chứng và được thị trường tin cậy. Điều đó đồng nghĩa: ai kiểm soát được dữ liệu phát thải, ai sở hữu tín chỉ đạt chuẩn quốc tế, người đó sẽ đứng ở vị thế đàm phán tốt hơn với các quỹ tài chính khí hậu và nhà đầu tư vốn xanh quốc tế.
Hiệu quả tài chính và tính bền vững: dự án carbon phải sống được cả khi không còn tín chỉ
Sai lầm phổ biến của doanh nghiệp là coi dự án carbon như một “cỗ máy in tín chỉ”, tách biệt với hoạt động sản xuất – kinh doanh. Cách tiếp cận này không còn phù hợp khi nhà đầu tư quốc tế đánh giá dự án một cách toàn diện: từ chất lượng tín chỉ, cấu trúc chi phí, nguồn doanh thu cốt lõi đến khả năng duy trì vận hành dài hạn. Theo các chuyên gia tại Diễn đàn Carbon Việt Nam, tín chỉ carbon chỉ thực sự có giá trị khi đi cùng mô hình kinh doanh tạo ra hiệu quả kinh tế và môi trường thực chất. Nếu dự án chỉ sống nhờ doanh thu tín chỉ, rủi ro mất sức hút là rất lớn khi tiêu chuẩn tăng lên hoặc giá tín chỉ biến động. Ngược lại, dự án xử lý rác, nông nghiệp thông minh hay lâm nghiệp bền vững vẫn phải có khả năng tự vận hành, ngay cả trong trường hợp tín chỉ không còn là nguồn thu chính. Ở góc độ tài chính khí hậu, các quỹ và ngân hàng xem xét kỹ khả năng sinh lời dựa trên toàn bộ cấu trúc chi phí, bao gồm cả phần lợi ích phân bổ cho cộng đồng, người dân và chi phí tuân thủ pháp lý. Nhiều dự án năng lượng tái tạo có tiềm năng tạo tín chỉ lớn, nhưng chỉ hấp dẫn khi chứng minh được mô hình tài chính đủ chắc chắn để đáp ứng các yêu cầu như tỷ lệ tín chỉ được phép chuyển giao quốc tế (tối đa 90% theo quy định hiện hành) vẫn đảm bảo khả thi về vốn. Nói cách khác, tín chỉ carbon là phần cộng thêm, chứ không phải “phao cứu sinh” cho những dự án yếu về tài chính.
Khung pháp lý và kết nối quốc tế: điều kiện để thị trường carbon Việt Nam trưởng thành
Nếu doanh nghiệp là “người chơi” thì khung pháp lý là “luật chơi” định hình xem thị trường carbon Việt Nam có đủ sức kết nối với tài chính khí hậu toàn cầu hay không. Khung pháp lý đang từng bước hoàn thiện, trong đó Sàn giao dịch carbon trong nước đã vận hành thí điểm từ ngày 29/6/2026, tạo nền tảng cho giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Tuy nhiên, như nhận định của Thứ trưởng Lê Công Thành, thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống MRV, quản trị dữ liệu và năng lực thực thi để tránh rủi ro khi tham gia sân chơi quốc tế. Việc ban hành Nghị định 112/2026 về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đã định rõ các loại hình dự án được ưu tiên chuyển giao, đồng thời đưa ra tỷ lệ chuyển giao tối đa phù hợp từng nhóm dự án. Đây là bước cần thiết để bảo đảm vừa hút vốn xanh quốc tế, vừa giữ lại phần giảm phát thải phục vụ mục tiêu trong nước. Nhưng quy định chặt chẽ cũng đặt áp lực lên doanh nghiệp: dự án phải đủ quy mô và hiệu quả để vẫn hấp dẫn nhà đầu tư dù không thể chuyển giao toàn bộ tín chỉ. Song song, Việt Nam cần đầu tư hạ tầng kỹ thuật phục vụ kết nối quốc tế – từ hệ thống đăng ký, theo dõi tín chỉ đến cơ chế cấp thư phê duyệt, điều chỉnh tương ứng để tránh tính trùng khi thực hiện cam kết khí hậu quốc gia.
Năng lượng tái tạo, giao thông điện hóa, hiệu quả năng lượng: tâm điểm mới của vốn khí hậu
Nếu chất lượng tín chỉ và khung pháp lý là “xương sống” thì các lĩnh vực tạo dự án là “cơ bắp” của thị trường carbon Việt Nam. Việt Nam được đánh giá có tiềm năng lớn trong nhiều mảng: lâm nghiệp, nông nghiệp và đặc biệt là năng lượng tái tạo. Những dự án sử dụng công nghệ phát thải thấp, chi phí đầu tư lớn và tiềm năng giảm phát thải cao – như điện gió ngoài khơi hay thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) – đang được nhà đầu tư quốc tế ưu tiên hơn so với các dự án điện gió trên bờ vốn khó đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tín chỉ. Một ví dụ cụ thể: AgriS đã ghi nhận 4.375 tín chỉ carbon từ dự án phân bón hữu cơ theo tiêu chuẩn Verra (VCS), phát hành 25.000 chứng chỉ năng lượng tái tạo (I-REC) và dự kiến Nhà máy Ba Trà sẽ cung cấp khoảng 9.600 tín chỉ carbon mỗi năm. Đây là minh chứng cho việc gắn cải tiến công nghệ, tiết kiệm tài nguyên với khả năng tạo ra tín chỉ có chuẩn quốc tế. Bên cạnh năng lượng tái tạo, các giải pháp giao thông điện hóa và nâng cao hiệu quả năng lượng trong công nghiệp, xây dựng được dự báo là “điểm rơi” mới của dòng vốn khí hậu, bởi chúng kết hợp được quy mô giảm phát thải lớn, tính bổ sung cao và khả năng mở rộng nhanh. Theo định hướng của các tổ chức tài chính, khu vực tư nhân cần chủ động phối hợp với cơ quan quản lý để chuẩn bị dự án, hướng tới đưa các dự án carbon vào vận hành từ năm 2029. Doanh nghiệp nào sớm coi quản trị carbon là một phần chiến lược – thay vì phụ lục báo cáo – sẽ có cơ hội đứng trong nhóm đi đầu, thiết lập chuẩn mực mới cho thị trường và trở thành đối tác ưa thích của vốn xanh quốc tế.
