Sáng chế y dược: chỉ có bài báo quốc tế là chưa đủ
Thương mại hóa sáng chế y dược là quá trình chuyển kết quả nghiên cứu đã được bảo hộ sở hữu trí tuệ thành sản phẩm, quy trình hoặc giải pháp cụ thể, được định giá như một tài sản trí tuệ và đưa từ phòng thí nghiệm đến thị trường để tạo giá trị kinh tế – xã hội và phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe. Nhiều kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực y dược có tiềm năng ứng dụng nhưng để đi từ phòng thí nghiệm đến thị trường, các nhà khoa học còn phải vượt qua khoảng cách lớn về bảo hộ, định giá, đàm phán và thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ. Khi mục tiêu nghiên cứu vẫn thiên về bài báo quốc tế, danh hiệu học thuật, thì bệnh nhân chưa được hưởng lợi và xã hội mất đi nguồn lực đổi mới sáng tạo. Quan điểm cho rằng công trình y dược chỉ cần được công bố là đủ rõ ràng đã lỗi thời; nếu không biến được sáng tạo thành ứng dụng, hệ thống nghiên cứu đang tự đánh mất lý do tồn tại của mình.
Khoảng trống sau tấm bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ
Các chính sách mới đã thể hiện rõ định hướng thúc đẩy hoạt động sở hữu trí tuệ, nhất là khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ. Nhưng văn bằng bảo hộ chỉ là điểm khởi đầu, không phải đích đến. Sau tấm bằng là những câu hỏi rất thực tế: công nghệ giải quyết nhu cầu nào, thị trường có sẵn sàng, nên cấp quyền sử dụng, chuyển nhượng hay lập doanh nghiệp spin-off để khai thác? Nhiều đơn vị y dược vẫn lúng túng. Giám đốc một bệnh viện y học cổ truyền thừa nhận bảo hộ sở hữu trí tuệ cần được chú trọng hơn khi hợp tác với đối tác và đưa sản phẩm ra thị trường. Nếu không xác định đúng đối tượng và đăng ký bảo hộ kịp thời, đơn vị nghiên cứu có thể gặp khó khăn khi hợp tác với doanh nghiệp hoặc khai thác sản phẩm trên thị trường. Nói thẳng ra, thiếu chiến lược bảo hộ sớm đồng nghĩa với tự từ bỏ lợi thế cạnh tranh của chính mình.
Định giá tài sản trí tuệ: nút thắt khiến nhà khoa học e ngại
Pháp luật về giá và các chuẩn mực thẩm định giá tài sản vô hình đã đưa ra phương pháp cụ thể để xác định giá trị tài sản trí tuệ nhằm mục đích thương mại hóa. Dù vậy, trên thực tế, định giá vẫn là một trong những khâu đặc biệt quan trọng nhưng cũng gây nhiều lúng túng. Các trường đại học lo ngại bị xem là "gây thất thoát tài sản nhà nước" nếu giá trị tài sản trí tuệ tăng mạnh trong tương lai, dù tại thời điểm quyết định giá đã tuân thủ đầy đủ quy trình. Đại học Bách khoa đã kiến nghị xây dựng "vùng an toàn" pháp lý: nếu quyết định giá minh bạch, đúng quy trình, người đứng đầu không bị truy cứu trách nhiệm khi giá trị biến động sau này. Theo đơn vị thẩm định giá, muốn định giá và tìm đối tác thương mại, nhà khoa học phải ghi nhận dữ liệu đầy đủ về pháp lý, kỹ thuật, thị trường và tài chính. Khi hồ sơ công nghệ thiếu những dữ liệu nền tảng này, mọi cuộc đàm phán với doanh nghiệp khó tránh khỏi thế yếu.
Chính sách, sandbox và khoảng an toàn cho người ra quyết định
Việc yêu cầu nhà khoa học tự định giá, tự đàm phán nhưng lại đặt lên họ rủi ro pháp lý dài hạn là một nghịch lý. Cục Sở hữu trí tuệ đã ghi nhận băn khoăn về "vùng an toàn" và cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất giải pháp phù hợp tới cấp có thẩm quyền giải quyết. Bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, thời gian qua cơ quan này cũng triển khai hỗ trợ định giá tài sản trí tuệ cho các trường đại học, viện nghiên cứu. Một hướng đột phá đáng chú ý là Đề án thử nghiệm (sandbox) tại một trường kỹ thuật, cho phép nhà trường giữ quyền sở hữu đối với kết quả nghiên cứu và cho doanh nghiệp khai thác trên cơ sở mức phí sử dụng quyền hợp lý để vừa khuyến khích nhà khoa học, vừa thu hút doanh nghiệp tham gia. Cách tiếp cận sandbox thể hiện quan điểm: nếu muốn thương mại hóa sáng chế y dược, phải chấp nhận thử nghiệm mô hình chia sẻ lợi ích mới, thay vì bị trói chặt bởi tâm lý sợ trách nhiệm.
Liên kết 3 nhà: chìa khóa rút ngắn đường từ phòng thí nghiệm đến thị trường
Không một nhà khoa học nào có thể một mình đưa sáng chế y dược ra thị trường. Sự kết nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức nghiên cứu, chuyên gia sở hữu trí tuệ, đơn vị định giá và doanh nghiệp có thể giúp rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường. Cục Sở hữu trí tuệ khẳng định sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ và hỗ trợ một trường kỹ thuật lớn trong xác lập quyền sở hữu trí tuệ, tập huấn kiến thức và kỹ năng bảo hộ cho nhà khoa học. Tại một trường y dược, các chuyên gia của cơ quan sở hữu trí tuệ, Sở Khoa học và Công nghệ và đơn vị định giá đã rà soát trực tiếp một số sáng chế đã được cấp văn bằng và đang có kế hoạch khai thác thương mại. Đây là cách làm đáng khuyến khích: đi từ từng sáng chế cụ thể, chỉ ra khoảng thiếu trong hồ sơ công nghệ, định giá và phương án thị trường, thay vì chỉ dừng ở khuyến nghị chung chung. Nếu các đại học, cơ quan sở hữu trí tuệ và doanh nghiệp cùng chia sẻ rủi ro, chia sẻ lợi ích, thì hành trình từ phòng thí nghiệm đến bệnh nhân sẽ không còn là con đường kéo dài vô tận.
