Sáp nhập trường học: bản chất không chỉ là gom đầu mối
Sáp nhập trường học là quá trình tổ chức lại giáo dục bằng cách hợp nhất các cơ sở nhỏ, phân tán thành mạng lưới trường học lớn hơn, có thể gồm trường chính và nhiều cơ sở trực thuộc, nhằm sử dụng hiệu quả đội ngũ, cơ sở vật chất và nâng cao chất lượng dạy học, nhưng đồng thời tạo ra sức ép quản lý mới lên ban giám hiệu và giáo viên. Chính sách này được đặt trong định hướng đổi mới quản trị và phát triển giáo dục, yêu cầu Nhà nước bảo đảm đủ trường, lớp, giáo viên và mạng lưới đáp ứng nhu cầu học tập ở mọi vùng miền. Từ ngày 1-7, các địa phương bắt đầu thí điểm hợp nhất quản lý cơ sở giáo dục trong cùng khu vực để hình thành trường quy mô lớn với trường chính, phân hiệu hoặc cơ sở, gắn với mục tiêu giảm ít nhất 30% số đơn vị công lập.
Trường ít đi, học sinh nhiều hơn: áp lực mới cho hiệu trưởng
Đằng sau những con số giảm mạnh là một thực tế: quản lý trường học lớn phức tạp hơn nhiều so với mô hình cũ. Tại hội nghị tổng kết năm học, lãnh đạo ngành giáo dục cho biết số cơ sở giáo dục dự kiến giảm từ 37.515 xuống khoảng 18.600, tương đương 50,5%, kéo theo số hiệu trưởng, phó hiệu trưởng giảm 32.625 và nhu cầu tuyển mới giáo viên từ 104.516 xuống còn 43.267. Đây là câu chuyện tái phân bổ nguồn lực, nhưng ở cấp trường, nó là câu chuyện về khối lượng công việc tăng vọt. Trước đây, mỗi trường là một đơn vị hành chính độc lập; sau tổ chức lại giáo dục, một hiệu trưởng có thể phải quản lý nhiều cơ sở hoặc phân hiệu, với đội ngũ luân chuyển giữa các điểm trường, phòng máy, thư viện, phòng thí nghiệm và sân chơi dùng chung. Nếu cách quản lý vẫn giữ kiểu cũ, trường lớn rất dễ trở thành cỗ máy hành chính nặng nề, khiến hiệu quả sau sáp nhập bị nghi ngờ.
Điều hành trường học lớn: từ “quản chặt” sang “quản bằng dữ liệu và trao quyền”
Điều đáng nói là mô hình sáp nhập trường học không nhất thiết đồng nghĩa học sinh phải chuyển điểm trường. Trong mô hình trường đơn cấp quy mô lớn có phân hiệu, cơ sở cũ được giữ nguyên để học sinh tiếp tục học ở nơi quen thuộc, còn quản lý, tài chính, nhân sự được tổ chức lại để chia sẻ và phối hợp nguồn lực tốt hơn. Điều này buộc ban giám hiệu phải chuyển từ kiểu “quản lý trực tiếp” sang quản lý theo hệ thống: phân quyền nhưng kiểm soát bằng dữ liệu, quy trình và kết quả. Có hiệu trưởng xác định rõ, với hai hoặc ba điểm trường, yêu cầu không chỉ là chia giáo viên mà còn chuẩn hóa hồ sơ chuyên môn, quản lý tài sản, dữ liệu học sinh và xây dựng văn hóa chung cho toàn trường. Theo quan điểm này, trường lớn chỉ có hiệu quả sau sáp nhập khi đi kèm đổi mới quản trị, số hóa dữ liệu và cắt giảm thủ tục giấy tờ.
Giữ học sinh ở trung tâm: hòa nhập, tâm lý và chất lượng mới là thước đo
Các quyết định sáp nhập trường học sẽ bị coi là thành công giả nếu chất lượng dạy học không cải thiện và học sinh, phụ huynh chịu nhiều xáo trộn. Trong văn bản hướng dẫn, cơ quan quản lý yêu cầu chuyển từ tư duy “giảm cơ học số điểm trường” sang thiết kế mạng lưới theo quy mô dân số, phân bố, điều kiện giao thông và nhu cầu nâng cao chất lượng, lấy học sinh làm trung tâm, tránh rào cản khoảng cách và chi phí, đồng thời hạn chế tác động đến tâm lý học sinh, giáo viên, phụ huynh. Thực tế, có địa phương giảm mạnh số trường nhưng vẫn giữ số điểm trường, không tăng quãng đường đến trường và duy trì các vị trí trọng yếu. Đây là cách gửi một thông điệp rõ ràng: hiệu quả sau sáp nhập không đo bằng số học sinh tập trung được, mà đo bằng việc học sinh học tốt hơn, giáo viên có điều kiện dạy tốt hơn và hệ thống vận hành thông suốt hơn.
Cơ hội vàng để tái thiết văn hóa trường học và năng lực lãnh đạo
Nếu chỉ nhìn nhận sáp nhập trường học như một nhiệm vụ hành chính, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội cải tổ văn hóa và năng lực lãnh đạo nhà trường. Khi mạng lưới được tổ chức lại, trường quy mô lớn có điều kiện dùng chung phòng chức năng, trang thiết bị, thư viện, phòng thí nghiệm và đội ngũ giáo viên phân bổ linh hoạt theo nhu cầu thực tế. Nhưng để nguồn lực thực sự chuyển thành chất lượng, hiệu trưởng phải biết tạo đồng thuận bằng đối thoại thường xuyên, công khai nguyên tắc phân công, thống nhất mục tiêu chuyên môn nhưng cho phép tổ chuyên môn, giáo viên lựa chọn phương pháp, học liệu và hình thức tổ chức phù hợp. Nghị quyết về đột phá phát triển giáo dục cũng đặt rõ yêu cầu chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển, gắn chuyên môn với nhân sự và tài chính. Nếu ban giám hiệu dám thay đổi cùng hệ thống, đợt tổ chức lại giáo dục này có thể trở thành cú hích để trường công lập bước qua ngưỡng trì trệ lâu năm.
