Siêu trường sáp nhập: thành quả tinh gọn hay rủi ro quản trị?
Siêu trường sáp nhập là những cơ sở giáo dục được hình thành bằng cách hợp nhất nhiều trường mầm non, tiểu học hoặc phổ thông, khiến quy mô lớp học và số học sinh tăng vọt lên hàng trăm lớp và hàng nghìn học sinh, vượt xa khung quy định truyền thống, tạo ra áp lực lớn về quản lý, nhân sự và chất lượng giáo dục. Việc sáp nhập trường học Việt Nam được triển khai trên 34 tỉnh, thành với mục tiêu tinh gọn bộ máy, giảm đầu mối và tối ưu nguồn lực công. Hơn 50% số cơ sở giáo dục đã được cắt giảm, từ 37.530 xuống còn 18.555 trường. Con số này cho thấy quyết tâm cải tổ, nhưng đồng thời mở ra một thực tế mới: các siêu trường sáp nhập đang phá vỡ ngưỡng quản lý quen thuộc, buộc ngành giáo dục phải trả lời câu hỏi khó về quản lý trường học lớn và chất lượng giáo dục siêu trường.
Nha Trang: một trường tiểu học hơn 10.500 học sinh – ngưỡng quản trị bị phá vỡ
Trường Tiểu học Nha Trang là ví dụ điển hình cho việc tinh gọn đi quá xa so với năng lực quản trị hiện hành. Sau khi sáp nhập 13 trường, đơn vị này có 287 lớp, hơn 10.500 học sinh, 13 cơ sở và gần 580 cán bộ, giáo viên. Trong khi quy định hiện hành chỉ cho phép tối đa 30–50 lớp với trường đơn cấp, 50–75 lớp với trường liên cấp, việc xuất hiện một trường gần 300 lớp cho thấy khung quản lý cũ đã bị phá vỡ. Trên giấy tờ, hoạt động giáo dục vẫn được đánh giá là ổn định, quyền học tập của học sinh cơ bản được bảo đảm và số giáo viên trực tiếp giảng dạy tăng lên. Nhưng phía sau những con số đẹp là một hiệu trưởng phải gánh toàn bộ trách nhiệm pháp nhân, tài sản, an toàn trường học cho hàng chục điểm trường rải rác, trong khi bộ phận tài chính chỉ có 2 kế toán quản lý ngân sách cho hơn 10.000 học sinh. Đây không còn là câu chuyện tinh gọn, mà là bài toán an toàn và rủi ro hệ thống.
Cần Thơ: Ninh Kiều cho thấy siêu trường chỉ vận hành được khi đổi tư duy quản lý
Nếu Nha Trang phơi bày mặt trái của siêu trường sáp nhập, thì Trường Tiểu học Ninh Kiều ở Cần Thơ cho thấy mô hình này chỉ có cơ hội sống sót khi quản lý thay đổi tận gốc. Sau sáp nhập, trường có 1 điểm chính và 8 phân hiệu, 424 nhân sự, 238 lớp với 8.009 học sinh. Hiệu trưởng Lê Kinh Đô chọn cách không ôm đồm mà xây văn hóa tự giác, lấy lớp học làm hạt nhân quản lý, cùng nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả. Việc điều phối giáo viên giữa các phân hiệu giúp xóa tình trạng thừa – thiếu cục bộ, học sinh ở điểm chính và điểm lẻ tiếp cận chương trình, hoạt động giáo dục bình đẳng hơn. Trường cũng đẩy mạnh chuyển đổi số: số hóa giáo án, hồ sơ họp, học bạ điện tử, bài giảng số để giảm áp lực giấy tờ. Trường bán trú quy mô lớn này cho thấy quản lý trường học lớn không thể dựa vào sự có mặt trực tiếp của lãnh đạo ở mọi nơi, mà phải dựa vào phân quyền rõ ràng và dữ liệu số.
114 siêu trường, 17 địa phương và áp lực dồn lên vai hiệu trưởng
Việc giảm hơn 50% số cơ sở giáo dục trên toàn quốc không chỉ tạo ra vài trường ngoại lệ, mà hình thành một nhóm siêu trường có quy mô kỷ lục. Cả nước hiện có 114 trường vượt mốc 100 lớp, tập trung tại 17 địa phương. Cần Thơ dẫn đầu với 23 trường, Khánh Hòa xếp thứ hai với 21 trường, chiếm tới 38,6% tổng số siêu trường. Ở nhiều nơi, một hiệu trưởng phải gánh tới hàng chục phân hiệu, có nơi khoảng cách từ trung tâm đến điểm lẻ lên tới 120 km. Trách nhiệm pháp lý tập trung, nhưng địa bàn vận hành lại phân tán, khiến mọi rủi ro an toàn trường học, bạo lực học đường, quản lý tài sản đều dồn lên một chữ ký. Đáng lo hơn, đội ngũ kiêm nhiệm – giáo viên làm tổ trưởng chuyên môn, phụ trách công tác Đội tại phân hiệu lẻ – vẫn thiếu cơ chế giảm định mức tiết dạy và phụ cấp tương xứng. Khi quy mô vượt ngưỡng quản trị mà chính sách không kịp điều chỉnh, chất lượng giáo dục siêu trường và an toàn học sinh khó có thể bảo đảm lâu dài.
Không thể dừng ở phép cộng cơ học: cần rà soát và tái thiết mô hình siêu trường
Điều đáng mừng là áp lực thực tiễn đã buộc cấp điều hành phải lên tiếng. Phó thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu các địa phương rà soát toàn bộ cơ sở giáo dục quy mô lớn, nhiều cấp học, nhiều điểm trường, địa bàn rộng; kịp thời điều chỉnh những trường vượt quá năng lực quản lý, ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục, an toàn và quyền học tập của học sinh. Việc rà soát phải hoàn thành trong tháng 10, đồng thời bảo đảm đủ cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và điều kiện dạy học. Bộ giáo dục được giao nhiệm vụ tiếp nhận khó khăn từ địa phương, rà soát và hoàn thiện quy định về tổ chức, quản lý trường sau sáp nhập, làm rõ thẩm quyền và trách nhiệm. Thông điệp quan trọng ở đây là: sáp nhập trường học Việt Nam không thể dừng ở phép cộng cơ học. Khi quy mô vượt ngưỡng quản trị, nếu không tái thiết mô hình bằng phân quyền, dữ liệu số và cơ chế bảo vệ đội ngũ, siêu trường sáp nhập sẽ trở thành điểm yếu của hệ thống, chứ không phải thành quả tinh gọn.
